2026-27 Angliyada futbol qoidalari o‘zgarishlari
2026-27 yilgi mavsum Angliya futboli uchun odatdagi “yangi qoidalar” bo‘limi emas. Bu safar o‘yin ritmini bo‘g‘ib kelgan barcha mayda hiylalar, vaqtdan yutishlar va “qorong‘i san’atlar”ga to‘g‘ridan-to‘g‘ri zarba berilmoqda. Maqsad bitta: to‘p ko‘proq o‘ynalsin, tomoshabin kamroq asabiylashsin, hakam esa soat bilan emas, futbol bilan shug‘ullansin.
Bu qoidalar ilk bor Qatar-2022da sinovdan o‘tdi. O‘sha paytdayoq raqamlar o‘zini oqladi: o‘rtacha to‘p o‘yinda bo‘lgan vaqt 58 daqiqadan oshdi, bu safar esa qo‘shimcha daqiqalar keskin ko‘paytirilmasdan turib 60 foizdan yuqori ko‘rsatkichga chiqildi. Endi esa tajriba to‘liq hajmda Angliyaga ko‘chdi: Arsenal – Manchester City o‘rtasidagi Community Shielddan tortib Premier League va yakshanba havaskor ligalarigacha. Faqat bitta istisno – VAR tizimi hamma joyda emas.
Besh soniyali hisob: tashlamani sudraltirgan yutqazadi
Eng ko‘zga tashlanadigan o‘zgarishlardan biri – o‘yinni qayta boshlashni ataylab cho‘zadigan futbolchilar uchun. To‘p autga chiqqan zahoti sanash boshlanmaydi, lekin o‘yinning sur’atini buzishga qaratilgan har qanday harakat – to‘pni konus ustida qoldirish, sherigiga ataylab tushirib yuborish, keraksizcha atrofga qarab yurish – hakamning hushtagi va besh soniyalik hisobni ishga tushirishi uchun yetarli.
Hakam hushtak chaladi, futbolchiga “tezlashtir” ishorasini beradi va qo‘lini yuqoriga-pastga harakatlantirib vaqtni ochiq sanay boshlaydi. Besh soniya o‘tib, to‘p hali uloqtirilmagan bo‘lsa – tashlama raqibka. Uzun autlar bundan mustasno, ular standart vaziyat sifatida ko‘riladi.
Darvozabonlar uchun esa yana og‘irroq. Ayniqsa o‘yinning oxirida hisobni ushlab qolishga urinib, darvoza zarbasini cho‘zishga odatlanganlar uchun. Endi hakam ularni nafaqat ogohlantirishi, balki vaqtni oshirib yuborsa, raqibga burchak zarbasini ham berib qo‘yishi mumkin. Bu esa “sur’atni o‘ldirish” uchun to‘pni panjalariga mahkam bosib yotadigan posbonlar haqida qayta o‘ylashga majbur qiladi.
Almashuv: 10 soniyada chiqib ketmasang, jamoang 10 kishi qoladi
Zaxiraga o‘tayotgan futbolchi endi maydonni xohlagan nuqtasidan sekin-asta tark eta olmaydi. Uning qo‘lida atigi 10 soniya bor – eng yaqin chiziqdan chiqib ketishi shart. Aks holda, zaxiradan tushadigan futbolchi kamida bir daqiqa maydonga kira olmaydi, jamoa esa shu vaqt ichida 10 kishi bo‘lib qoladi.
Buning ilk “qurboni” allaqachon bor – Middlesbrough hujumchisi Will Lankshear. Carabao Cup doirasida Wrexhamga qarshi o‘yinda u 80-daqiqada o‘zi urgan gol evaziga jamoasini 1:0 hisobida oldinga olib chiqqan paytda zaxiraga olindi. U sekin-asta muxlislarni olqishlab maydonni tark eta boshladi. Boro bosh murabbiyi Kim Hellberg uni shoshilishga chaqirdi, lekin Lankshear baribir vaqtni cho‘zdi. Natijada zaxiradagi Fin Cartwright darhol maydonga kira olmadi.
O‘yindan keyin sobiq Tottenham futbolchisi qisqa izoh berdi: “Men bilmabman!” Lekin endi hamma biladi. Zaxiradagi o‘yinchi keyingi to‘xtashgacha kutaadi, demak ba’zi vaziyatlarda jamoa bir necha daqiqa kam son bilan o‘ynashi mumkin. Faqat jarohat yoki xavfsizlik bilan bog‘liq holatlar bundan mustasno.
Bir daqiqalik majburiy tanaffus: yerda yotdingmi – tashqariga chiqasan
Tomoshabinlar uzoq yillardan beri bir narsaga ko‘nikkan: tibbiyot xodimi maydonga kirgach, futbolchi yarim daqiqa chiziq tashqarisida qoladi. Endi bu muddat bir daqiqaga cho‘zildi va qoidaning o‘zi ham ancha qat’iylashdi.
Endilikda hakam o‘yinni to‘xtatishga majbur bo‘lgan har qanday futbolchi – hatto o‘zi tibbiy yordam so‘ramagan bo‘lsa ham – maydon tashqarisiga chiqishi kerak. Maqsad aniq: raqibning bosimini sindirish uchun ataylab yerda yotib qolish amaliyotini yo‘qotish.
To‘p tabiiy ravishda tashqariga chiqqan vaziyatlar – aut, darvoza zarbasi – bundan mustasno. Shunga qaramay, bir daqiqa ayrimlar uchun juda ko‘pdek tuyulmoqda. Haqiqatan og‘ir jarohat olgan futbolchi ham shu qoidaga tushib qolishi mumkinligi haqida xavotirlar bor.
Biroq muhim yumshatish ham kiritilgan. Agar jarohatlangan futbolchiga nisbatan qo‘pollik qilgan o‘yinchi sariq yoki qizil kartochka olsa, jabrlanuvchi hamisha ham majburiy ravishda tashqariga chiqmaydi. Bu raqibni ataylab 10 kishi qoldirish uchun qilinadigan “taktik” qo‘pol o‘yinlar xavfini kamaytiradi.
Darvozabonning “taktik taym-aut”i: endi narxini butun jamoa to‘laydi
So‘nggi yillarda darvozabonning o‘tirib olib, tibbiy yordam chaqirishi orqali butun jamoa murabbiy yoniga yugurib boradigan “taktik taym-aut”lari urf bo‘lib ketdi. Murabbiy bir necha soniyada yangi ko‘rsatmalar beradi, raqib bosimi esa sovib qoladi. Darvozabon esa birdaniga “sog‘ayib”, o‘yinni davom ettiradi.
Endi Angliyaning barcha professional ligalarida bu usulga qarshi yangi tajriba joriy qilinmoqda. Agar darvozabon tibbiy yordam so‘rasa, murabbiy tanlagan bitta maydon o‘yinchisi majburiy ravishda bir daqiqa maydondan chiqib turadi. Murabbiy yoki shtab 10 soniya ichida to‘rtinchi hakamga qaysi futbolchi chiqishini aytishi kerak. Ulgurmasa, bu vazifani avtomatik ravishda sardor bajaradi.
Faqat futbolchilarni yon chiziqqa borishini taqiqlash bilan ish bitmas edi – murabbiylar baribir darvozabon orqali ritmni buzishga urinardi. Endi esa “taktik taym-aut” narxini hamma his qiladi. Ayrim mamlakatlarda boshqacha tajriba sinovdan o‘tmoqda: u yerda har safar darvozabon davolansa, aynan sardor maydonni tark etishi shart. Angliyada esa murabbiyga tanlash huquqi berilgan.
Darvozabon haqiqatan tepki yegan, qon ketayotgan yoki jiddiy zarba olgan holatlar, tabiiyki, bundan mustasno.
VAR: yangi chegaralar, cheklangan aralashuv
Videohakamlar uchun ham ayrim yangiliklar bor, lekin ular Jahon chempionatidagidek keskin emas.
Endi VAR ikki sariq kartochka bilan maydondan chetlatilgan futbolchi holatida ikkinchi ogohlantirish epizodini ko‘rib chiqishi mumkin. Biroq bu faqat aniq xato bo‘lsa – masalan, o‘zi bo‘lmagan joyda qo‘pollik belgilangan bo‘lsa – ko‘rib chiqiladi. “Sariq bo‘lishi kerakmidi-yo‘qmi” kabi subyektiv bahslar ekranga chiqmaydi. Birinchi sariq kartochka bo‘yicha esa umuman qayta ko‘rib chiqish bo‘lmaydi.
Yana bir tajriba – standart vaziyatdan oldingi hujumdagi qo‘pollik. Agar burchak yoki boshqa standartni ijro etishidan oldin hujumchi tomondan qo‘pollik bo‘lib, u bevosita gol, penalti yoki intizomiy choraga olib kelsa, VAR aralashishi mumkin. Bunday paytda to‘p o‘yinga kirmagani uchun faqat burchak yoki standart zarbani qayta ijro ettirish mumkin. Himoyachining shunday vaziyatdagi qo‘polligi esa penalti bilan jazolab bo‘lmagani uchun VAR himoya tomoni xatolarini bu bosqichda ko‘rib chiqmaydi.
Yana bir nozik masala – noto‘g‘ri futbolchini jazolash, ya’ni shaxsni adashtirish. Jahon chempionatida VAR ba’zan aldanganlik (simulyatsiya) bo‘yicha ham aralashgan edi, lekin Ifab keyinroq bu talqinni to‘g‘rilab qo‘ydi. Endi videohakam faqat hakam noto‘g‘ri jamoani jazolagan holatlarda – masalan, A jamoasi qo‘li bilan o‘ynadi deb o‘ylab, aslida B jamoasi qo‘li bilan o‘ynagan bo‘lsa – aralashishi kerak.
Shu bilan birga, Qatar-2022dagidan farqli o‘laroq, ayrim narsalar umuman ko‘rib chiqilmaydi. Noto‘g‘ri burchak zarbalari yoki futbolchilar og‘zini berkitib, hakam bilan qo‘pol bahslashganda berilgan qizil kartochkalar bo‘yicha VAR aralashuvi bo‘lmaydi.
Yangi mavsum Angliyada faqat transferlar va taktika bilan emas, qoidalar bilan ham o‘zgaradi. Vaqtni yutishga o‘rgangan jamoalar endi tezlikka moslashishi kerak bo‘ladi. Savol bitta: kim birinchi bo‘lib bu yangi ritmni o‘z foydasiga aylantira oladi?
