Eron futbolidagi muxlislar sonining keskin pasayishi
Stadion skamyasidagi muxlis — futbolning jamiyat bilan aloqasini eng aniq ko‘rsatadigan o‘lchov. Tribunaga kelgan odamni farmoyish bilan ham, chiroyli press-relizlar bilan ham, shishirilgan statistikalar bilan ham “yasab” bo‘lmaydi. Liga jadvallari, milliardlab riyallik shartnomalar, murabbiylarning balandparvoz bayonotlaridan ko‘ra ko‘proq haqiqatni aynan bo‘sh qolgan o‘rinlar aytib beradi.
So‘nggi qariyb yigirma yil ichida Eronning Persian Gulf Pro League musobaqasi o‘z tomoshabinlarining katta qismini yo‘qotdi. Tehron, Tabriz, Bushehr, Anzalidagi ochilish turiga bir paytlar tiqilinch bo‘lib kirgan muxlislar bugun uch yo‘lning birida: xavfsizlik cheklovlari sabab stadiondan uzilgan, chiptaga puli yetmaydi yoki Eron futbolining sifati tushib ketgani uchun o‘zi yuz o‘girgan.
Yangi mavsumning ilk haftasidan kelgan raqamlar bir og‘riqli savolni qo‘yadi: bu yillarda nima bo‘ldi, o‘n minglab odamlarni tribunadan uchirib yuborgan nima? Javobni muxlislar allaqachon berib bo‘lgan: rahbariyatdagi korrupsiya, vositachilar foydaparastligi, siyosiy aralashuv va maydondagi o‘yin sifatining keskin qulashiga bo‘lgan norozilik.
Tomoshabindan PlayStationgacha: yopiq eshiklar soyasi
Joriy Pro League mavsumi boshlanishidan bir necha hafta oldinyoq o‘yinlar tomoshabinsiz o‘tishi mumkinligi haqida ochiq signallar paydo bo‘ldi. Gap faqat infratuzilma tayyor emasligida emasdi. Xavfsizlik xatarlarining o‘sishi, ommaviy yig‘inlardan hukumatning xavotiri — bularning barchasi muxlisni stadionga kirish eshigidayoq to‘xtatib qo‘yadigan darajaga yetdi.
1-avgust kuni taniqli teleboshlovchi Peyman Yousefi davlat telekanalida shunday dedi: agar liga tomoshabinsiz o‘tkaziladigan bo‘lsa, “PlayStation’da o‘ynayveringlar, bo‘ldi”. O‘sha paytda Varzesh3 kabi sport nashrlari ham allaqachon bo‘sh yoki siyrak tribunalar uchun jamoatchilikni tayyorlayotgan edi.
Oxir-oqibat, liga to‘liq “yopiq eshiklar” rejimida start olmadi. To‘qqizta ochilish uchrashuvidan faqat bittasi — Ahvazdagi Esteghlal Khuzestan – Aluminium Arak o‘yini tomoshabinsiz o‘tkazildi. Qolgan sakkizta stadionda cheklangan miqdorda bo‘lsa-da, kirishga ruxsat berildi. Ammo darvozalar ochilgani bilan, ko‘pchilik joylar baribir bo‘sh qoldi.
Ochilish haftasi: 9 o‘yin, atigi 51 mingga yaqin muxlis
14–15-avgust, 2026-yil. Yangi mavsumning ilk turi. Raqamlar shafqatsiz:
Tabrizdagi Yadegar-e Emam stadionida Tractor – Paykan uchrashuvi taxminan 20 ming muxlisni yig‘di. Tractor 2:0 hisobida g‘alaba qozondi. Bu bitta o‘yin butun liga haftasidagi umumiy tomoshabinlarning qariyb 60 foizini o‘zida jamladi.
Qolgan manzarani qarang:
- Qazvin: Shams Azar – Persepolis, 8 ming atrofida muxlis. Natija — 2:0, mehmonlar foydasiga.
- Khorramabad: Kheybar – Fajr Sepasi, 3 mingga yaqin tomoshabin, 1:1 durang.
- Shahr-e Qods: Esteghlal – Mes Shahr-e Babak, 3 ming atrofida muxlis, 4:0 hisobidagi yirik g‘alaba.
- Yazd: Chadormalu – Sepahan, 2,5 ming muxlis, 2:0 Sepahan foydasiga.
- Abadan: Sanat Naft – Malavan, taxminan 2 ming tomoshabin.
- Isfahon: Zob Ahan – Foolad, 1,5 mingga ham yetmaydigan raqam, 0:0.
- Sirjan: Gol Gohar – Nassaji, atigi 800 muxlis, 1:0.
- Ahvaz: Esteghlal Khuzestan – Aluminium Arak, tomoshabinsiz, 0:2.
To‘qqiz o‘yinning umumiy tashrifi 51 mingga ham yetmadi, o‘rtacha hisobda har bir uchrashuvga 5,5 mingdan sal ko‘proq muxlis to‘g‘ri keladi. Tabrizdagi bitta o‘yinni chiqarib tashlasangiz, qolgan mamlakat bo‘ylab o‘rtacha ko‘rsatkich yanada xavotirli ko‘rinish oladi.
O‘n olti yil ichida yo‘qolgan 61 ming muxlis
Bu raqamlarni tarixiy fon bilan solishtirganda, pasayish ko‘lami yanada aniqroq ko‘rinadi.
2024–2025-yilgi mavsumning 1-haftasida sakkizta o‘yinga jami 48 ming atrofida muxlis kelgan — ochiq o‘tgan olti uchrashuv bo‘yicha o‘rtacha 8 mingdan. 2022–2023 mavsumida esa ilk tur butunlay yopiq eshiklar ortida o‘tdi: chipta tizimidagi muammolar va tribunadagi shiorlardan xavfsizlik organlarining qo‘rquvi bunga sabab bo‘ldi.
2020–2022 yillar — pandemiya soyasi. COVID-19 protokollari tufayli tomoshabinlar cheklangan yoki umuman kiritilmagan.
2019–2020 mavsumi ochilish haftasi? Sakkizta uchrashuvga taxminan 86 ming muxlis. Har bir o‘yinga o‘rtacha 10 mingdan ortiq.
2010–2011-yilgi mavsum esa butunlay boshqa dunyo edi. To‘qqizta ochilish uchrashuviga jami 112 ming muxlis kelgan, o‘rtacha — 12,5 ming atrofida. O‘sha hafta: Azadi stadionida Persepolis – Tractor uchrashuviga 45 ming, Tabrizda Shahrdari – Esteghlal o‘yiniga 30 ming, Bushehrda 18 ming, Anzalida 10 ming muxlis.
2010-yilgi 112 ming va 2026-yildagi 51 mingdan kam raqamni yonma-yon qo‘ysak, ochilish haftasidan 61 mingdan ortiq muxlis yo‘qolgani ayon bo‘ladi. O‘rtacha tashrif esa o‘n olti yil ichida yarmidan ko‘proqqa kesilgan.
Bo‘sh o‘rinlardan ham og‘irroq inqiroz
Bu inqirozni faqat “futbolga qiziqish so‘ndi” degan oddiy jumla bilan tushuntirib bo‘lmaydi. Muxlis stadionga yetib kelishi uchun avval unga kirishga ruxsat bo‘lishi kerak, keyin chipta olishga qurbi yetishi lozim, eng oxirida esa ko‘rayotgan o‘yini vaqt va puliga arziydigan “mahsulot” bo‘lishi zarur. Hozirgi Eron futboli shu uchala bosqichda ham yiqilmoqda.
Intizomiy va xavfsizlik sanksiyalari, stadion sig‘imini majburan qisqartirish, chipta tizimidagi nosozliklar, ayollar kirishiga hanuz to‘liq yo‘l ochilmagani — bularning barchasi muxlislarning katta qismini chiptaga navbatga turishdan oldinyoq chetga surib qo‘yadi.
Baribir kirishga muvaffaq bo‘lganlar uchun ham yuk tobora og‘irlashgan. Hayot qimmatlashgan, yo‘l-kelish xarajatlari oshgan, stadionlarda esa ko‘pincha eng oddiy sharoit — toza hojatxona, ichimlik suvi — ham yetishmaydi. Bir necha soatni shunday joyda o‘tkazish ko‘plar uchun endi mantiqsiz tuyulmoqda. Maydondagi o‘yin sifati pasaygani, infratuzilmaning yemirilgani fonida “yana qaytib kelish”ga undaydigan narsa qolmayapti.
Mintaqa bilan solishtirganda: raqamlar ham, kayfiyat ham yerda
Eronning bugungi manzarasini Osiyodagi tengdosh ligalar bilan solishtirganingizda, tafovut yanada keskinlashadi.
Janubiy Koreya K League 1 musobaqasida 2026-yilgi ochilish haftasida olti o‘yinga 77 880 dan ortiq muxlis tashrif buyurgan. Har bir uchrashuvga o‘rtacha 13 mingga yaqin tomoshabin.
Saudiya Arabiston Pro League musobaqasida 2025–2026 mavsum startida esa ko‘plab o‘yinlar o‘n minglab muxlislarni jalb qilgan. Bitta Al-Ahli – NEOM uchrashuvi o‘zidayoq 40 438 tomoshabin yig‘gan.
Eron Pro League ko‘zgusiga qaytamiz: 2010-yil — to‘qqizta o‘yinga 112 mingdan ortiq muxlis. 2026-yil — xuddi shuncha uchrashuvga 51 mingdan kam. O‘n olti yil ichida 54 foizdan ortiq yo‘qotish.
Bu 61 ming “yo‘qolgan” tomoshabin shunchaki bo‘sh o‘rindiqlar emas. Ular xavfsizlik cheklovlari, iqtisodiy bosim, yaroqsiz infratuzilma, rahbariyatdagi korrupsiya, siyosiy aralashuv va sport OAVidagi manfaat o‘yinlaridan charchagan jamiyatning jonli statistikasi.
Savol endi shunday: Persian Gulf Pro League yana qachon muxlisni skamyadan turib emas, qaytib kelib o‘tirishga majbur qiladigan kuchga aylanadi?
