Tennisda ayol murabbiylarning kamligi: sabablari va imkoniyatlar
Tennisning eng ko‘zga tashlanadigan sahnalaridan biri – kort chetidagi murabbiylar qutisi. Har ochkodan so‘ng o‘yinchilar ko‘z yugurtiradigan, kameralar o‘nlab marta qayta-qayta qaytib keladigan, sharhlovchilar har bir imo-ishorani tahlil qilishga urinadigan joy.
Ammo diqqat bilan qaralsangiz, oddiy turnirlarda ham, yaqin ikki hafta davom etadigan Wimbledon tribunalarida ham manzara deyarli o‘zgarmaydi: murabbiylar qutisida aksariyat yuzlar – erkaklar.
Ayol murabbiylar, hatto ayollar turidagi eng yuqori darajada ham, hanuz noyob. Yakka bahsda dunyoning kuchli 50 taligi ichida atigi to‘rtta o‘yinchi asosiy murabbiy sifatida ayol bilan ishlaydi. Shunga qaramay, aynan shu to‘rtlikdan biri bu yil French Open kubogini ko‘tardi: sobiq Wimbledon chempioni Conchita Martinez 19 yoshli Mirra Andreeva’ni birinchi “Grand Slam” unvoniga yetakladi.
Raqamlar asta-sekin o‘smoqda. Bir nechta ayol murabbiylar allaqachon sportning cho‘qqisida o‘z o‘rnini egallab ulgurgan. Savol esa o‘tkirligicha qoladi: o‘zini gender tengligi bilan faxrlanadigan tennisda nega hanuz to‘laqonli ayol murabbiylar shunchalik kam? Va bu to‘siqni buzish uchun nimalar qilinyapti?
Mauresmo to‘lqini va eski stereotiplar soyasi
2014-yilda Andy Murray sobiq dunyo birinchi raqami Amelie Mauresmo’ni murabbiy etib tayinlaganida, u kutmagan darajada qo‘pol, seksistik munosabatga duch keldi. Bu qaror tennis tarixida erkak yulduzning ayol bosh murabbiy bilan ishlashi borasida eng yorqin misollardan biri bo‘lib qoldi – va ayni paytda muammo qanchalik chuqur ekanini ham ochib berdi.
Ayol murabbiylarning kamligi faqat ATP sahnasida emas. 2017-yilda WTA Tour ro‘yxatga olingan murabbiylarining bor-yo‘g‘i 6 foizini ayollar tashkil etardi. 2026-yilga kelib bu ko‘rsatkich uch barobardan ko‘proqqa oshdi – 19 foiz. Raqamlar yaxshilanmoqda, ammo sahnada hamon erkaklar hukmron.
Murray boshidan kechirgan qarshilik kayfiyati hanuz yo‘qolgani yo‘q. Oilaviy majburiyatlar, tinimsiz taqvim, doimiy safarlar – bularning bari eng yuqori darajadagi murabbiylikni ayollar uchun og‘ir tanlovga aylantiradi.
Dunyo 13-raqamli o‘yinchi va French Open yarim finalchisi Marta Kostyuk’ning murabbiyi Sandra Zaniewska “manzara o‘zgarayapti” deb hisoblaydi, lekin u to‘siqlarni juda yaqin masofadan ko‘rgan.
“Ko‘pchilik ayollar o‘ynashni tugatgach, odatda oila qurishni, kamroq sayohat qilishni o‘ylaydi”, – deydi u. “Agar mening farzandlarim bo‘lganida, men ham safarlarda bo‘lmasdim. Shuning uchun men bu hech qachon 50–50 bo‘ladi, deb o‘ylamayman. Lekin joy bor. Manzara o‘zgarayapti”.
Hitting-partnerlar: ko‘rinmas, lekin kuchli filьtr
Yana bir omil – hitting-partner, ya’ni mashg‘ulot sherigi. Bu rol deyarli to‘liq erkaklar qo‘lida. Eng yirik yulduzlar murabbiy bilan birga hitting-partnerni ham olib yuradi. Turnirlar bo‘ylab sayohat qilayotgan ko‘pchilik esa bunday hashamatga ega emas: ular ikkala vazifani ham bajara oladigan bitta odamni tanlashga majbur bo‘ladi.
Natija oldindan ma’lum: zarbasi kuchliroq, topshini og‘irroq, kortda o‘zini ishonchliroq tutadigan erkaklar ustunlikka ega bo‘ladi. Savol tug‘iladi: ayollar ayollarga qarshi raqobatlashadigan sportda erkak hitting-partner chindan ham shunchalik zarurmi? Gap faqat kuchda emas, balki ular tarqatadigan ishonch, o‘ziga ishongan kayfiyatda ham.
“Ba’zan kulib gaplashamiz: erkak hitting-partnerlar keladi-da, ego shunchalik katta bo‘ladiki – ular hammasini bilaman, deb o‘ylashadi”, – deydi 34 yoshli Zaniewska. “Dunyoning 100 yoki 50 taligi darajasida o‘yin allaqachon ko‘proq mental o‘yin, o‘zingga ishonish va ishonchni tashqi ko‘rinishda namoyon qilishga borib taqaladi. Agar o‘yinchi sizni o‘zingizga ishonmayapti, deb his qilsa – bu juda tez seziladi”.
Aynan shu darajadagi ishonchni Conchita Martinez Mirra Andreeva’ga o‘tkaza oldi. “U meni hammadan ko‘ra yaxshiroq tushunadi”, – degandi rus yosh iste’dodi o‘tgan yil, Roland Garrosdagi g‘alabasidan 12 oy oldin. – “U bularning barchasini boshidan kechirgan. U ham ayol. Turda juda ko‘p o‘yin o‘tkazgan, tajribali. U Grand Slam chempioni”.
Ayol murabbiylar: boshqacha ishonch, boshqacha qabul
Zaniewska fikricha, ayol murabbiylar ko‘pincha adolatsiz baholanadi – faqat ishonchni boshqacha ifoda etishgani uchun.
“Bu ayollar ko‘proq ishonchsiz, deb bo‘lmaydi”, – deydi u. “Biz ko‘proq o‘ylaymiz, ko‘proq ongli bo‘lamiz. Maslahat berishdan oldin hammasini aniq tushunib olishni xohlaymiz. Tashqaridan qaraganda bu ba’zan ishonchsizlikdek ko‘rinishi mumkin”.
Ko‘zga tashlanadigan ayol murabbiylarning kamligi esa buzib bo‘lmaydigandek aylana hosil qiladi. Zaniewska aytishicha, ko‘p o‘yinchilar shunchaki ayol murabbiy bilan ishlash variantini tasavvur ham qilmaydi.
“O‘yinchilar erkak murabbiyga shu qadar o‘rganib qolgan-ki, ayol murabbiy bo‘lishi mumkin, degan fikr ham tug‘ilmaydi”, – deydi u. “Agar siz ma’lum turdagi shaxs va ma’lum uslubdagi murabbiy bilan ulg‘aygan bo‘lsangiz, shuni davom ettiraverasiz. Boshqa narsa bo‘lishi mumkin, deb o‘ylamaysiz ham”.
Bugungi kunda Andreeva va Kostyuk bilan birga Anna Kalinskaya hamda Caty McNally – kuchli 50 talikda asosiy murabbiyi ayol bo‘lgan yagona o‘yinchilar. Shu bilan birga 2024-yilgi Wimbledon finalchisi Jasmine Paolini, sobiq French Open chempioni Jelena Ostapenko va fransiyalik Diane Parry murabbiylar shtabida ayollarni ham o‘z ichiga olgan tarkib bilan ishlamoqda.
Ammo o‘yinchilar ko‘pincha boshqa ayollarni murabbiy sifatida ko‘rmayotgani fonida, yuqori pog‘onalarga intilayotgan murabbiylar uchun imkoniyatlar juda siqilgan bo‘lib qolmoqda.
“Ko‘rmasangiz, bo‘la olmaysiz”: yo‘lni ochish uchun kurash
Tennis afsonasi Billie Jean King yillar davomida bir fikrni takrorlab keladi: “Agar ko‘rmasangiz, bo‘la olmaysiz”. Britaniyalik murabbiy Fran Jones bunga shaxsiy misol. U o‘zini uzoq vaqt 14 yoshgacha bo‘lganlar bilan ishlaydigan murabbiy sifatida “qafasga solingan” holda his qilgan, yuqoriroq bosqichlarga chiqish imkoniyatlari borligini ham bilmagan.
“Turda ko‘p ayol murabbiylarni ko‘rmaysiz”, – deydi u. “Mening o‘yin darajamdagi erkaklar murabbiy sifatida turda juda ko‘p. Xuddi shu darajadagi ayollar esa deyarli yo‘q. Bu deyarli sodir bo‘lmaydi, agar siz sobiq top-professional bo‘lmasangiz. Agar dunyoning eng kuchli ayol o‘yinchilarini shu sohada gullab-yashnayotganini ko‘rmasangiz, nega o‘zingiz ham shu yo‘lga qadam qo‘yishingiz kerak?”
Shu bo‘shliqni to‘ldirish uchun WTA Coach Inclusion Programme – ayol murabbiylar uchun aniqroq yo‘l xaritasini chizishga qaratilgan tashabbus – ishga tushirildi. Dastur milliy federatsiyalar bilan hamkorlikda murabbiylarni rivojlantiradi, ularga kerakli aloqalar va sahnaga chiqish uchun zarur bo‘lgan ishonchni beradi.
2021-yilda loyiha start olganida, WTA reytingidagi kuchli 200 talik yakka bahs o‘yinchilari bilan ishlayotgan akkreditatsiyadan o‘tgan ayol murabbiylar atigi to‘rt nafar edi. Joriy yilgi Indian Wells turnirida esa 187 nafar murabbiydan 34 nafari ayollar bo‘ldi – 18,2 foiz.
“Murabbiylikni boshlaganingizda odatda mahalliy klubdagi yoshlar bilan ishlaysiz, keyin esa o‘sha dunyoda qolib ketasiz, o‘zingizni yuqoriga itarmaysiz”, – deya tushuntiradi dastur kontentini boshqarayotgan Jaslyn Hewitt-Shehadie.
Lauren English esa, Jones bilan birga, iyun oyida dastur bitiruvchilaridan bo‘ldi. U bu tashabbus unga “qadam-baqadam zinapoyani” ko‘rsatib berganini va katta imkoniyatlarni quvish uchun “jasorat” berganini aytadi.
Shaxs mosligi – hal qiluvchi mezon
Polshalik 34 yoshli Zaniewska allaqachon sport cho‘qqisiga yaqin turgan murabbiy sifatida boshqacha nuqtai nazarga ega.
“Ba’zi ayol o‘yinchilar erkak murabbiy bilan yaxshiroq til topishadi, ba’zilari esa ayol murabbiy bilan”, – deydi u. “Men ayol murabbiylar ayollar uchun erkak murabbiylardan yaxshiroq, deb aytmoqchi emasman. Oxir-oqibat hammasi shaxs mosligiga borib taqaladi”.
Masala ayol murabbiylarning “yaxshiroq” ekanini isbotlashda emas. Gap shundaki, ular ham xuddi erkaklar kabi o‘sha lavozimlar uchun kurashishga, o‘sha darajaga chiqishga teng imkoniyatga ega bo‘lishi kerak.
Murabbiylar qutisida o‘tirgan yuzlar asta-sekin o‘zgarayaptimi? Ha, raqamlar shuni ko‘rsatadi. Ammo hal qiluvchi savol hanuz ochiq: tennis kortlarida ayol murabbiylar soni qachon statistik istisnolikdan chiqib, odatiy manzaraga aylanadi?
