Tennisdagi pioner: Renée Richards va 50 yil oldin boshlangan bahs
Ayollar tennisida bu hafta eski yara yana ochildi. Women's Tennis Association (WTA) barcha o‘yinchilardan genetik jinsiy test topshirishni talab qiladigan yangi siyosat e’lon qildi. Qog‘ozda bu – “eligibilty” qoidalarini aniqlashtirish. Amalda esa, sport tarixidagi eng bahsli bo‘limlardan birini yana sahnaga qaytardi.
Bu mojaroning markazida esa, yana bir ism xira eslay boshlanayotgan bo‘lsa-da, hanuz kalit figura bo‘lib qolmoqda: Renée Richards.
1977 yil: sud zali orqali kortga kirgan ayol
Richards AQSh sport tarixida birinchi ochiq transgender professional atlet sifatida qayd etilgan. U 1977 yilgi U.S. Open’da ayollar sifatida o‘ynash huquqi uchun sudga murojaat qilgan va yutgan.
U 1975 yilda jarrohlik yo‘li bilan o‘zgarish jarayonini yakunlagan. Oradan ko‘p o‘tmay, omma oldida fosh qilindi. Shundan so‘ng WTA, United States Tennis Association va United States Open Committee ayollar turnirlarida ishtirok etmoqchi bo‘lgan barcha tennischilardan Barr body deb ataladigan xromosomal testdan o‘tishni talab qila boshladi.
Richards bu testni topshirishdan bosh tortdi. 1976 yilgi U.S. Open’da unga maydonga chiqishga ruxsat berilmadi. U sudga berdi.
Federal sudya unga 1977 yilgi U.S. Open’da ishtirok etish uchun vaqtinchalik ruxsat – injunction – berdi. Richards yakka bahslar turnirida birinchi bosqichdayoq mag‘lub bo‘ldi, lekin juftlik bahslarida Betty Ann Stuart bilan finalga chiqdi. Bu uning professional faoliyatidagi eng katta yutug‘i bo‘lib qoldi. Yakka bahslar reytingida eng yuqori ko‘rsatkichi – 20-o‘rin.
Ya’ni u kortni zabt etgan dahshatli kuch emasdi.
Biografiya muallifi Julie Kliegman shunday deydi: Richards Chrissy Evert, Billie Jean King yoki Martina Navratilova’ni muntazam mag‘lub etadigan raqib bo‘lmagan. U – “oddiygina” turdagi o‘yinchilardan biri edi. Lekin uning ismi tennis tarixini o‘zgartirdi.
Suddan keyingi hayot: qarshilik, keyin esa sokin qabul
Sud g‘alabasidan so‘ng ham hamma ham uni xushlamadi. Ba’zi o‘yinchilar Richards ishtirokiga qarshi yozuvli futbolkalar kiyib chiqdi, bir raqibi esa murabbiysi tomonidan kortdan olib chiqib ketildi.
Shunga qaramay, turne ichidagi umumiy kayfiyat keskin bo‘linmadi. Kliegman ta’kidlashicha, aynan Billie Jean Kingning liderligi Richardsning qabul qilinishida hal qiluvchi omil bo‘lgan. Ko‘pchilik o‘yinchilar uni oddiy raqib sifatida qabul qildi, mojaro asta-sekin fon shovqinigagina aylandi.
“Uning turdagi qabul qilinishi suddan keyin kutilganidan ancha kam bahsli bo‘lib chiqdi,” deydi Kliegman. Bugungi keskin ritorikani hisobga olsak, bu tarixiy paradoksdek tuyuladi. Bugun trans sportchilar mavzusi atrofida shovqin ko‘tarayotgan siyosiy va madaniy figurantlar osha davrni eslashni ham xohlamayotgandek.
Richards besh yil professional tennisda o‘ynadi, so‘ngra asosiy kasbiga – oftalmologiya amaliyotiga qaytdi. Yaqin yillargacha ishladi, hozir 91 yoshda.
Shunga qaramay, bugungi bahslar markaziga u deyarli taklif etilmaydi. “Finding Renée Richards: The Groundbreaking Story of Tennis’s Trans Pioneer” nomli tez orada chiqadigan biografiya muallifi Kliegmanning aytishicha, Richards asosan chekkadan kuzatmoqda. Uning noyob tajribasi bor, ammo u hamma majlislarga chaqirilmaydigan, unutilayotgan guvohga aylanib bormoqda.
Yangi kitob, eski jarohatlar
Kliegmanning kitobi 18 avgust kuni sotuvga chiqadi. Unda Richardsning o‘zgarishdan oldingi hayoti, keyingi yillari va bugungi siyosiy fon bilan tutashgan murakkab pozitsiyasi yoritiladi.
Richards bir necha bor intervyu bergan, lekin kitob mazmuniga aralashmagan. Muallif o‘zini ham non-binary va trans shaxs sifatida ta’riflaydi va shaxsiy tajribasini ham ushbu hikoyaga ulab ketadi. Markazda esa bir narsa yotadi: hozirgi siyosiy iqlimda trans sportchilar huquqlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri hujum ostida.
Gen testlari qaytmoqda: global sportdagi keskin burilish
AQShda Donald Trump va respublikachi qonunchilar transgender ishtirokini cheklovchi qonunlarni oldinga surar ekan, xalqaro sport ham yo‘nalishni o‘zgartiryapti. Ilgari inklyuziv bo‘lishga urinib ko‘rgan ko‘plab tashkilotlar ortga qaytmoqda.
Xalqaro Olimpiya qo‘mitasi mart oyida 2028 yil Los Angeles Olimpiadasi uchun ayol sportchilarga SRY gen testi joriy etilishini e’lon qildi. Bu – 1999 yilda aniqlik va xarajatlar bilan bog‘liq xavotirlar tufayli tark etilgan amaliyotning qaytishi. Endi WTA ham xuddi shu SRY testini tennischilarni saralashda qo‘llashni rejalashtirmoqda.
Tanqidchilar bu test interseks va cisgender ayollarga ham zarar yetkazishi mumkinligini eslatmoqda. Shunga qaramay, yo‘nalish o‘zgarmayotgandek.
30 iyun kuni AQSh Oliy sudi shtatlarga transgender ayollar va qizlarni ayollar jamoalarida ishtirok etishni taqiqlashga ruxsat beruvchi qaror chiqardi. Yaqinda WNBA o‘yinchisi Sophie Cunningham ham omma oldida trans shaxslar ayollar sportida bo‘lmasligi kerakligini aytib, katta rezonans keltirdi.
Eng kutilmagan nuqta esa – Richards ham hozir aynan shunday fikrga juda yaqin turibdi.
Richardsning 180 darajali burilishi
Kliegmanning aytishicha, Richards o‘zining o‘yinchi bo‘lgan davriga nisbatan qarashlarini tubdan o‘zgartirgan. U endi, asosan, trans ayollar va qizlar cisgender raqiblar bilan bir qatorda ayollar va qizlar sportida qatnashmasligi kerak, deb hisoblaydi.
Bitta istisno bor: erkaklik puberteti bosqichini boshdan kechirmagan qizlar.
Bu pozitsiya ko‘pchilikni hayratga solishi tabiiy. Chunki u bir vaqtlar sud orqali eshikni ochgan, endi esa shu eshikni ko‘pchilik uchun yopiq ko‘rishni ma’qul ko‘rayotgandek.
Richards USA TODAY so‘roviga javob berishdan bosh tortgan. U o‘z pozitsiyasini hozir omma oldida himoya qilmayapti, ammo uning qarashlari haqida Kliegman va yaqin doiralardagi manbalar gapirib bermoqda.
Navratilova bilan murabbiylik va do‘stlik
Kortni tark etgach, Richards yana tennisga qaytdi – bu safar murabbiy sifatida. U Martina Navratilova’ni 1982 va 1983 yillardagi Wimbledon g‘alabalariga yetakladi.
Bugun Navratilova trans sportchilarni ayollar musobaqalaridan chetda saqlash masalasida eng keskin chiqayotgan ovozlardan biri. U “biologik erkaklar” va sportdagi “aldash” haqida qat’iy, keskin tilda gapiradi.
Shunga qaramay, Kliegman ma’lumotiga ko‘ra, Richards va Navratilova o‘rtasidagi do‘stlik saqlanib qolgan. Richards o‘zi bunday atamalarni ishlatmaydi, lekin ularning pozitsiyalari kesishib qolgan nuqtalar anchagina.
Tennisda faqat bitta ochiq trans ism
Richardsdan keyin professional tennisda boshqa biror ochiq transgender o‘yinchi bo‘lmadi. Yarim asrga yaqin vaqt, bitta ism.
Shunga qaramay, WTA hozir yana o‘sha testlarga qaytyapti. Richards bir paytlar sud orqali yo‘qotgan to‘siqlar endi boshqa nom va boshqa texnologiya bilan qayta tiklanyapti.
Kliegman bu holatni qisqa, ammo aniq tasvirlaydi: “Bu 50 yil avval bo‘lgan voqealar bilan hayratlanarli darajada ‘qofiya’lashadi.” Tarix o‘zini aynan takrorlamayotgandir, lekin ritm tanish.
Renée Richards murakkab figura. Uning qarashlari ham bir chiziqda emas, balki vaqt o‘tishi bilan o‘zgargan, ba’zan o‘ziga qarshi chiqayotgandek ko‘rinadi. Bugungi bahslar esa aynan shunday murakkablikni ko‘tara olayaptimi? Yoki sport dunyosi yana bir bor o‘zining eng nozik savollariga faqat keskin “ha” va “yo‘q”lar bilan javob berishga urinadimi?
