Old Trafford’dagi shov-shuv: VAR va stadion ishonchsizligi
Old Trafford’da yakshanba kuni faqat natija emas, ishonch ham yo‘qoldi. 74 161 muxlis tribunada qotib qoldi – lekin eng muhim lahzada, Erling Haalandning bekor qilingan goli atrofidagi bahsda, ular aslida nima bo‘layotganini bilmasdi.
Michael Oliver hushtak chaldi, gol avvaliga berildi. Ko‘zlar tabiiy ravishda Haalandga, chiziq hakamiga, himoyachilarga qadaldi. Ammo VAR tekshiruvi aslida Enzo Fernandez atrofida aylanayotganini stadiondagilar tasavvur ham qilmadi.
Televizor qarshisidagilar esa bu sir pardasini bir necha soniya ichida ochib bo‘ldi.
Stadion – ikkinchi sort tomoshabinmi?
Bu faqat shu epizod bilan cheklanmaydi. Ipswich Town’ga qarshi o‘yinda Crystal Palace himoyachisi Axel Disasi qizil kartochka oldi. Jiddiy qo‘pollik uchun maydondan chetlatildi, keyin esa bir daqiqadan ortiq chiziq bo‘ylab, bo‘sh tribuna oldida tik turdi. VAR tekshiryapti. Lekin Selhurst Parkdagilar uchun yana zulmat: nima ko‘ryapti, nima muhokama qilinyapti – hech kim bilmaydi.
Video hakam tizimi deyarli o‘n yildirki futbolda ishlatiladi. Shunga qaramay, stadionga kelgan muxlis hanuz televizor qarshisidagi tomoshabinga nisbatan kamroq hurmat ko‘rganini his qiladi.
Televizion sharhlovchilar VAR bilan bevosita aloqada – ular xonadagi muxlis uchun jarayonni “tarjima” qiladi. Ammo hakamning o‘zi nima deyapti, qanday savol qo‘yayapti, qanday izoh so‘rayapti – bular efirga chiqmaydi.
Savol aniq: futbol qachon boshqa sport turlaridek muxlisni to‘liq ishonchli sherik sifatida ko‘rishni boshlaydi? VAR nima deyayotganini yashirmay, ochiq eshittiradigan darajaga qachon yetadi?
Howard Webb va va’dalar
Howard Webb 2022-yilda Angliyadagi hakamlar boshlig‘i bo‘lib kelganida, u “ochiqlik” va’da qilgandi. Bu bo‘yicha ma’lum ishlar qilindi. “Match Officials Mic’d Up” teleko‘rsatuvi Yevropaning yirik ligalari orasida o‘ziga xos tajriba bo‘ldi.
Webb bunga ilgari ham tayyor edi. U Angliyaga qaytishidan avval Major League Soccer’da hakamlar boshlig‘i bo‘lib ishlagan. 2019-yilda MLS “Inside VAR” ko‘rsatuvi orqali o‘yin tugagach, VAR audiosini ochiq e’lon qilgan birinchi liga bo‘ldi – bugungi “Match Officials Mic’d Up”ning bevosita ajdodi.
Ammo audio to‘g‘ridan-to‘g‘ri jonli efirga kirib kelishi masalasi – bu boshqa daraja. Bu yerda birdamlik yo‘q. Ayrim ligalar, ayniqsa qoidabozlar, bu borada yakdil fikrga kelolmayapti.
Webb qoidalarni yumshatish, jonli audio eshittirishga ruxsat olish uchun tuzilgan ishchi guruh tarkibida. Lekin Ifab va ayniqsa Fifa bu parda to‘liq ochilishiga hozircha tayyor emas.
Nega qo‘rqishmoqda?
Reglamentni o‘zgartirish bo‘yicha muzokaralar tez-tez to‘xtab qoladi. Sabablar tanish: dunyo bo‘ylab aloqa sifati notekis, hakamlarga qo‘shimcha ruhiy bosim, obro‘ga zarba berish xavfi.
Eng katta og‘riq esa boshqacha: futbol qarorlarining aksariyati subyektiv. Devor masofasi, qo‘l bilan o‘ynash talqini, “etarlimi – yetarlimasmi” darajadagi kontaktlar… Har bir qarorga qarshi chiqish mumkin.
Ifab bosh kotibi Lukus Brud uch yil avval BBC Sport’ga bergan intervyusida jonli audio efirga uzatilishi “xaotik” bo‘lishini aytgan. Unga ko‘ra, juda ko‘p odam bir vaqtning o‘zida gapiradi, tomoshabin esa bu shovqindan ma’no topolmay qoladi.
Shunga qaramay, Webb hozircha yagona hakamlar rahbari bo‘lib qolmoqda – u jonli VAR audio efirini amalda sinab ko‘rgan.
2020-yil avgustida, pandemiyadan keyingi “MLS is Back Tournament” chog‘ida liga tarixda birinchi va hozircha yagona marotaba jonli o‘yinda VAR audiosini efirga berdi. Tajriba muvaffaqiyatli deb baholandi. Lekin oradan olti yilga yaqin vaqt o‘tdi, boshqa hech qayerda bu yo‘l davom ettirilmadi.
Premier League qanchaga tayyor?
Webb istagan islohotni o‘zi bilganicha joriy eta olmaydi. Angliyada hakamlar uchun mas’ul Pro Ref bunday masalalarda yakka o‘zi qaror chiqarmaydi. Premier League qanchaga rozilik bersa, shuncha.
Liga ayrim sohalarda ilg‘or bo‘ldi, ayrimlarida esa raqiblaridan ortda qoldi. Bu mavsumda RefCam orqali hakamning jonli audiosi sinovdan o‘tkazilmoqda, VAR va maydon hakami o‘rtasidagi muloqot matni e’lon qilinmoqda.
Bundan tashqari, Premier League hakamlarning VAR qarorini stadion mikrofonida e’lon qilishini joriy etgan ilk ligalardan biri bo‘ldi. Stadiondagilar uchun kamdan-kam bo‘lsa-da, g‘alaba.
Ammo “Match Officials Mic’d Up” hanuz oyiga bir marta efirga chiqadi, xolos. Tezkorlik yo‘q.
Bu hafta esa imkoniyat o‘z-o‘zidan tug‘ildi: yangi mavsumdagi ilk son seshanba kuni efirga chiqadi. Enzo Fernandez ofsaydi bo‘yicha bahsli epizod audiosini aynan shu yerda eshittirish – mantiqiy qadam.
Ammo boshqa bahsli lahzalar-chi? Manchester United – Ipswich o‘yinidagi Harry Maguire qo‘l bilan o‘ynashi, Aston Villa – Arsenal uchrashuvidagi berilmagan penalti. Bular allaqachon orqada qoldi, lekin hanuzgacha hech qanday audio e’lon qilinmadi.
Bu yerda Premier League La Liga’dan saboq olishi mumkin.
Ispaniya va Italiya yo‘li
La Liga har bir subyektiv VAR aralashuvining – hakam monitor yoniga borgan har bir holatning – audio va videosini o‘yin tugaganidan bir necha soat o‘tib ijtimoiy tarmoqlarda e’lon qiladi. Haftalar emas, soatlar ichida.
Italiyada esa aksincha bo‘ldi. Serie A o‘tgan mavsum oxirida “Open VAR” – o‘zining “Mic’d Up” talqinini – bekor qildi. Sabab: hakamlarga tushayotgan bosim.
Bundesliga’da maxsus VAR ko‘rsatuvi yo‘q. Faqat zarur deb topilganida, alohida audio lavhalar bilan cheklaniladi. Kelgusi mavsumlarda bu o‘zgarishi mumkin, lekin hozircha shunday.
Jonli audio – uzoqdagi manzil
Hatto ertaga qoidalar o‘zgartirilib, jonli VAR audiosiga ruxsat berilgan taqdirda ham cheklovlar qoladi. VAR tekshiruvlarining katta qismi o‘yin davom etayotgan paytda bo‘ladi. Sharhlovchi jim qolmaydi, muxlis ham buni xohlamaydi.
Ammo Haalandning goliga o‘xshash vaziyatlar bor – o‘yin to‘xtagan, hamma kutyapti. Shunday paytda muxlisga nima bo‘layotganini eshittirish qiyin emasdek tuyuladi.
Muammo shunda: VAR tekshiruvni hushtak chalingan zahoti boshlaydi. Telekanal esa bu audio oqimiga kech ulanishi, muhim kontekstni boy berishi mumkin. VAR kechikishi yetmagandek, endi yana rejissyor ishorasini kutish paydo bo‘ladi.
Buni ham yo‘lga qo‘yish mumkin. Eng real variant – audio faqat hakam monitor yoniga kelganida jonli uzatiladi. Tizim aniq, deyarli kriketdagi DRS kabi: tasvir, tushuntirish, yakuniy qaror.
Avstraliya A-League tajribasi ham bor: hakam monitor yonida turgan paytda stadiondagi katta ekranlarda u ko‘rayotgan tasvirlar jonli ko‘rsatiladi. Ammo yana o‘sha muammo – audio yo‘q.
Bu, albatta, muxlis xohlagan darajadagi ochiqlik emas. Yakshanba kungi bahsli epizodlarning birortasi jonli efirda eshittirilmas edi.
Futbol texnologiya borasida doim ortda qolib kelgan. VAR audio bo‘yicha esa g‘ildirak yanada sekin aylanmoqda. Savol shunday: tribunadagi muxlis yana qancha vaqtgacha “zulmatda” qolishga rozi bo‘ladi?
