Nobby Stiles: Jahon chempionining o‘limi va futbol xavflari
Angliya futbol tarixining ramziga aylangan, 1966-yilgi Jahon chempioni Nobby Stiles o‘limi ortidan yana sud zalida tilga olindi. Endi esa gap uning o‘yinlardagi jasorati yoki afsonaviy to‘psiz kurashi haqida emas. Gap miya jarohati, bosh zarbalari va futbolning o‘zi qanchalik xavfli ekani haqida ketmoqda.
Greater Manchester South hududiy koroneri Chris Morris sudda ma’lum qildi: Stilesning o‘limi bo‘yicha to‘liq sud-tibbiy surishtiruv o‘tkaziladi. Sabab — uning miyasida aniqlangan travmatik shikastlanish izlari.
Jahon chempionining miyasida CTE
78 yoshida vafot etgan, sobiq Manchester United tayanch yarim himoyachisi Norbert "Nobby" Stilesda surunkali travmatik ensefalopatiya — CTE aniqlangan. Bu tashxis odatda takroriy bosh zarbalari, jumladan to‘pni bosh bilan ko‘p marta uzatish va qaytarish bilan bog‘lanadi.
Koronerning so‘zlariga ko‘ra, Stilesning miyasi neyropatolog mutaxassis Dr Daniel du Plessis tomonidan tekshirildi. U tibbiy hujjatlarni ko‘zdan kechirib, asosiy o‘lim sababi sifatida Altsgeymer kasalligini ko‘rsatdi. Lekin bu yakuniy chiziq emas edi.
Dr Du Plessis xulosasiga ko‘ra, yuqori bosqichdagi CTE ham o‘limga hissa qo‘shgan. Shuningdek, "stage three limbic predominant age related TDP-43" deb ta’riflangan holat va kichik tomirli serebrovaskulyar kasallik ham qayd etilgan. Ya’ni, bu faqat qarilik bilan bog‘liq demensiya emas, balki miya jarohatlari bilan chirmashib ketgan murakkab manzara.
Shu asosda Chris Morris shunday dedi: o‘lim sababida travmatik jarohat unsurlari borligi tufayli, Stilesning o‘limi yuzasidan rasmiy sud-tibbiy surishtiruv o‘tkazish shart. To‘liq eshituv chorshanba kuni Stockportdagi koronerlar sudida bo‘lib o‘tadi.
“Futbol otamni o‘ldirdi”
Bu ish ortida faqat tibbiy atamalar va huquqiy jarayonlar emas, balki bir oilaning og‘riqli hikoyasi turibdi. Nobby Stilesning o‘g‘li John Stiles allaqachon ochiq aytgan: futbol otasining umrini yeb tugatganini.
U Football Families for Justice (FFJ) guruhi rahbari. Bu tashkilot sobiq futbolchilar oilalari nomidan futbol rahbariyatidan ko‘proq mas’uliyat va real yordam talab qilmoqda. Stiles o‘z demensiya davolanish xarajatlarini qoplash uchun hatto Jahon chempionati medallarini sotishga majbur bo‘lgan — bu futbol afsonasi uchun og‘ir, ammo achchiq haqiqat.
John Stiles va u kabi o‘nlab oilalar hozirda Football Association, Football Association of Wales va English Football League’ga qarshi sudda da’vo qo‘zg‘agan. Ularning da’vosi aniq: sobiq futbolchilarga nisbatan "e’tiborsizlik qilingan, g‘amxo‘rlik majburiyati buzilgan".
Advokatlar fikricha, futbol rahbarlari mashg‘ulot va o‘yinlarda to‘pni bosh bilan takror-takror urish miya jarohatlariga olib kelishi ehtimolini bilgan yoki bilishi kerak bo‘lgan. Ularning ta’kidlashicha, bu xavf haqida ilmiy va tibbiy ogohlantirishlar o‘n yillab mavjud bo‘lgan.
Futbol rahbarlarining javobi va suddagi bahs
Mart oyida sud majlisida Football Association vakillari bunday da’volarga qarshi qat’iy pozitsiyani bildirdi. Ularning so‘zlariga ko‘ra, hozircha ilm-fan to‘pni bosh bilan urish yoki vaqti-vaqti bilan sodir bo‘ladigan chayqalishning doimiy miya shikastlanishiga olib kelishini "aniq isbotlamagan".
Demak, maydon tashqarisidagi kurash endi ilmiy dalillar, tibbiy xulosalar va yuridik ta’riflar atrofida kechmoqda. Sobiq futbolchilar oilalari esa bu orada o‘z yaqinlarining xotirasini himoya qilishga urinmoqda.
Gordon McQueen ishi va ogohlantiruvchi signallar
Bu masala faqat Nobby Stiles bilan chegaralanmaydi. Yanvar oyida 70 yoshida vafot etgan, sobiq Scotland, Manchester United va Leeds United himoyachisi Gordon McQueen bo‘yicha o‘tkazilgan sud-tibbiy surishtiruv ham katta rezonans keltirgan edi.
O‘sha eshituvda to‘pni bosh bilan urish McQueenning miya jarohatiga "ehtimol" hissa qo‘shgani, bu esa uning o‘limida omil bo‘lgani aytildi. McQueen ham CTE tashxisi bilan yashagan.
Uning qizi, teleboshlovchi Hayley McQueen, 1966-yilgi Angliya Jahon chempioni tarkibi deyarli to‘liq nevrodegenerativ kasalliklar bilan yo‘q bo‘lib ketganini alam bilan ta’kidlagan. Bu gap shunchaki hissiyot emas, balki futbolning o‘tmishdagi yulduzlariga qarshi qanday narx bilan kelganini eslatib turuvchi og‘ir haqiqat.
Raqamlar gapirayotgan payt
Futbol rahbarlari ham bu bosimni sezmay qolmadi. Football Association va Professional Footballers’ Association (PFA) 2019-yilda qo‘shma tadqiqot o‘tkazdi. Natija larzaga soladigan darajada edi: sobiq futbolchilar umumiy aholi bilan tengdosh guruhga nisbatan nevrodegenerativ kasallikdan vafot etish ehtimoli uch yarim barobar yuqori ekani aniqlandi.
Bu raqamlar shunchaki statistik jadvaldagi satr emas. Ular o‘nlab, balki yuzlab oilalarning fojiasini ifodalaydi.
Shu bosim ostida FA 2026-yilgacha 11 yoshgacha bo‘lgan bolalar futbolida bosh bilan o‘ynashni bosqichma-bosqich butunlay yo‘q qilish rejasini e’lon qilgan. Ya’ni, futbol kelajagini himoya qilish uchun o‘tmishdagi odatlar qayta ko‘rib chiqilmoqda.
Sud zali ortidagi katta savol
Endi esa navbat Nobby Stiles ishi bo‘yicha to‘liq sud-tibbiy surishtiruvga keldi. Chris Morris bu ish koronerlar idorasiga o‘z vaqtida yetkazilmagani, faqatgina oilaning taqdim etgan ma’lumotlari ortidan ish ochilgani haqida gapirdi. Bu ham o‘z-o‘zidan savol tug‘diradi: nega bunday darajadagi futbol afsonasining o‘limi darhol chuqur tekshirilmagan?
Stiles 28 marta Angliya terma jamoasi formasini kiygan, Manchester United safida deyarli 400 o‘yin o‘tkazgan, 1966-yilgi Jahon chempionatida esa o‘yin markazida raqibni "yeb yuboradigan" tayanch yarim himoyachi sifatida tarixga kirgan. Endi esa uning miyasidagi izlar butun sport turining kelajagini qayta yozib chiqishi mumkin.
Savol endi shunday: Nobby Stiles va uning avloddoshlari boshidan kechirgan og‘ir taqdirlar futbolni tubdan o‘zgartirishga yetarlimi yoki bu ham navbatdagi raqam va hisobotlar ichida yo‘qolib ketadimi?
