Marketa Vondrousova: Vimbldon chempionidan doping bo‘yicha to‘rt yillik taqiq
2023-yil yozida u London maysida tarix yozdi. Unseeded holda Vimbldonni yutgan Marketa Vondrousova ko‘plar uchun orzu bo‘lgan cho‘qqiga chiqqandi. Oradan ikki yil o‘tib, uning ismi endi boshqa ro‘yxatlarda – doping qoidalarini buzgan sportchilar qatorida turibdi.
To‘rt yillik diskvalifikatsiya. Sabab esa oddiy va shu qadar qo‘pol: doping testini topshirishdan bosh tortish.
Pragada boshlangan kecha, o‘n yillik oqibat
Hikoya 2025-yil 3-dekabr, soat 20:00 atrofida, Pragada boshlanadi. Doping nazorati xodimi Vondrousovaning uyiga keladi. Rasmiy test. Kutilmagan, lekin tennischining hayotida odatiy bo‘lishi kerak bo‘lgan jarayon.
Vondrousova esa interkom orqali javob beradi: eshik ochilmaydi.
Tribunal hisobotiga ko‘ra, u darhol agentiga qo‘ng‘iroq qiladi, keyin esa yigitiga xabar yozadi – doping nazorati vakili kelgani haqida, nafrat ifodalovchi so‘z bilan tasvirlagan holda. Bu orada doping xodimi bilan interkom orqali nechta marta gaplashilgani borasida tafsilotlar farq qiladi: xodim ikki marta, Vondrousova esa faqat bir marta bo‘lganini aytadi.
Ammo muhim nuqta boshqacha: o‘n daqiqalar o‘tib, u itini sayr qildirish uchun ko‘chaga tushadi. Yuzma-yuz uchrashuv aynan shunda sodir bo‘ladi.
Shu yerda hammasi aniq bo‘ladi. Vondrousova testni baribir rad etadi va bu qarorini tasdiqlovchi hujjatni imzolaydi. Shu imzo, aslida, uning sportdagi kelajagini kesib tashlagan chiziq bo‘lib chiqdi.
“Juda achinarli ish”, ammo “ishonchli sabab yo‘q”
International Tennis Integrity Agency (ITIA) uchun tanlov deyarli yo‘q edi. Qoidalar qat’iy: testdan qochish yoki rad etish – to‘rt yillik taqiq uchun boshlang‘ich nuqta. Tashkilot aynan shunday jazoni so‘radi.
Mustaqil tribunal ham ITIA pozitsiyasini qo‘llab-quvvatladi. Yakuniy xulosa aniq: Vondrousova testni rad etish uchun “ishonchli asos” ko‘rsata olmadi.
Tribunal yozma hisobotida bu ishni “juda achinarli holat” deb atadi. Ularning ta’rifiga ko‘ra, Vondrousova “stress va xavotir holatida, bir lahzalik hissiyot bilan” qaror qabul qilgan. Ammo hissiyotlar qoidalarni yumshatmaydi. Natijasi – to‘rt yil.
Xavfsizlik, Kvitova va it bilan sayr: himoya pozitsiyasi nimadan yiqildi?
Vondrousovaning asosiy himoya chizig‘i xavfsizlik masalasiga borib taqaldi. U o‘sha oqshom o‘zini xavf ostida his qilganini aytdi: kech payt, yolg‘iz, eshik ortida kimligi aniq bo‘lmagan inson.
U hatto vatandoshi Petra Kvitovaning fojiasini eslatdi. 2016-yilda Kvitova o‘z uyida pichoq bilan hujumga uchragan, qo‘li jarohatlangan, bu butun tennis jamoatchiligini larzaga keltirgan voqea edi. Vondrousova aynan shu misolni keltirib, eshikni ochishga qo‘rqganini bildirdi.
ITIA bu taqqoslashni “bo‘rttirish” deb baholadi. Ularning fikricha:
- Vondrousova yashaydigan Pragada hudud “nisbatan jinoyatsiz” deb baholanadi;
- Kvitova voqeasi bilan bog‘lash – real vaziyatni haddan tashqari dramatizatsiya qilish;
- Eng asosiy zarba: it bilan sayrga chiqish xavfni haqiqiy deb ko‘rsatish bilan keskin zid.
Agar u chindan ham o‘zini tahdid ostida his qilgan bo‘lsa, nega bir necha daqiqadan so‘ng bemalol ko‘chaga chiqqan? Tribunal uchun bu savol javobdan ko‘ra ko‘proq shubha tug‘dirdi.
Yana bir muhim nuqta: u agenti va yigitiga yozgan xabarlarida xavfsizlikdan xavotir olayotgani haqida hech narsa demagan. Bu ham himoya versiyasini zaiflashtirdi.
Ruhiy bosim va tashxislar: yetarli bo‘lmadi
Vondrousova tribunalga yana bir dalil keltirdi: u keskin stress reaksiyasi va xavotir buzilishi tashxisiga ega ekanini aytdi. Bunday vaziyat, tabiiyki, uning ruhiy holatini yanada og‘irlashtirgani ta’kidlandi.
Tribunal buni inkor etmadi. Ularning fikricha, kutilmagan tekshiruv, kech payt, yolg‘izlik – bularning barchasi sportchida xavotir uyg‘otishi tabiiy. Lekin ular bu holatni “g‘ayrioddiy yoki istisno” darajasiga tenglashtirmadi. Ya’ni, bu tashxislar jazoni kamaytirishga yetarli asos bo‘lib xizmat qilmadi.
Natija o‘zgarmadi: test rad etilgan, qoidalar buzilgan, to‘rt yil – kuchida.
Qoidalar, “bir soatlik oynacha” va xavfli noto‘g‘rilik
Bu ish tennisdagi yana bir noxush haqiqatni ochdi: tajribali sportchilar ham doping qoidalarini to‘liq bilmasligi mumkin.
Vondrousova voqeadan keyin Instagram hikoyasida doping xodimini qoidalarni buzishda aybladi. Sabab – tekshiruv uning “bir soatlik whereabouts oynasi”dan tashqarida o‘tkazilmoqchi bo‘lgani edi.
Whereabouts tizimi shuni talab qiladi: har bir professional sportchi yilning har kuni uchun aniq bir soat va manzil ko‘rsatishi kerak, shunda doping nazorati xodimlari uni topa oladi. Lekin bu – faqat minimal majburiyat. Ular istalgan boshqa vaqtda ham tekshiruv o‘tkazishi mumkin.
ITIA rahbari Karen Moorhouse iyun oyida aynan shuni eslatdi: kutilmagan testlar – “toza sportni himoya qilishning asosiy quroli”. Tribunal ham aynan shu tamoyilni qo‘llab-quvvatladi: sportchilar istalgan payt, istalgan joyda test topshirishga tayyor bo‘lishi shart. Rad etish – juda katta xavf.
Hisobotda Vondrousovaning o‘zi “bir soatlik oynadan tashqarida uyida test bo‘lishi mumkinligini bilmaganini” aytgani qayd etilgan. U hatto agenti ham bunday amaliyotdan xabarsiz bo‘lganini ta’kidlagan.
ITIA bu da’volarni keskin rad etdi. Ularning fikricha, 2018-yildan beri 83 marta test topshirgan, katta turnirlar g‘olibi bo‘lgan bunday tajribali sportchining qoidalarni “tushunmasligi” – “ishonib bo‘lmaydigan” holat.
Bu yerda tribunal ham tashkilot tomonda bo‘ldi.
Apellyatsiya, vaqt va yo‘qolayotgan cho‘qqi yillar
Vondrousova qarorni qabul qilish niyatida emas. U apellyatsiya berishni rejalashtirgan va 11-avgustgacha ishni Court of Arbitration for Sport (CAS)ga topshirishi kutilmoqda.
Shu orada u kortga qaytmagan. Yanvardan beri rasmiy o‘yin o‘tkazmadi, ish davomida reytingi ham erib bordi. Iyun oyida diskvalifikatsiya e’lon qilinganda, u allaqachon 122-o‘ringa tushib bo‘lgandi.
Agar apellyatsiya rad etilsa, u 2030-yil iyungacha professional tennisga qaytolmaydi. Shunda u deyarli 31 yoshga kiradi. Bu yoshda qaytish mumkin, albatta. Lekin bugungi tennisda aynan 25–29 oralig‘i ko‘pincha eng sermahsul, eng yorqin yillar hisoblanadi.
Vondrousova o‘sha yillarning katta qismini allaqachon boy berdi. Qanday bo‘lmasin, bu qaror uning karerasidan bo‘lakni yulib olganiga shubha yo‘q.
Qolganlarga ogohlantirish
ITIA uchun bu ish faqat bitta sportchi taqdiri bilan tugamaydi. Tashkilot aniq signal yubormoqda: testni o‘tkazib yuborish yoki rad etish – yumshoq xato emas, balki karerani izdan chiqaradigan jinoyat darajasidagi qoidabuzarlik.
Marketa Vondrousova uchun bu kecha Pragada boshlangan oddiy eshik taqillatishdek tuyulgandir. Ammo u eshikni ochmadi. Endi esa shu yopiq eshik ortida qolgan qaror uning butun sport hayotini qayta yozib chiqmoqda.
Savol bitta: CAS bu hikoyaning ohangini o‘zgartira oladimi yoki Vimbldon chempioni tennisga qaytguncha butun bir avlod kortda almashib bo‘ladimi?
