LeBron James va E1: Angoladagi yangi shovqin
Luandada odatda shanba kuni tushdan keyin shovqin bo‘lsa, u ko‘pincha futbol maydonlaridan yoki basketbol zalidan keladi. Bu safar esa shaharni suv ustidagi motorlar larzaga soldi. Va ularning ustida, deyarli ramzdek, LeBron James nomi turardi.
Angolada elektr quvvatli katerlar poygasi mahalliy e’tiborni tortishi qiyin tuyulishi mumkin. Bu yerda futbol va basketbol deyarli diniy darajada seviladi. Lekin 41 yoshli NBA afsonasining kelishi bu qiyinchilikni ancha yengillashtirdi.
LeBron James Luandaga kelgan yulduzlar safining eng yorqin yuzlaridan biri bo‘ldi. E1 World Championship ilk bor janubiy Afrikaga yo‘l olarkan, o‘tgan yili Lagosda boshlangan qit’a sarguzashtini davom ettirdi.
E1 bosh ijrochi direktori Jamie Copas buni oddiy tashrif sifatida ko‘rmaydi.
“Bu qisqa parvoz emas, lekin u shu yerda, chunki biz qilayotgan ishga ishonadi”, — dedi u Angola poytaxtida. “Buni qadrsizlantirib bo‘lmaydi. Ular — yulduz egalari — ulkan auditoriyani o‘zi bilan olib keladi”.
LeBron endi bu seriyaning bir bo‘ligi. Rafa Nadal, Tom Brady, Didier Drogba, Virat Kohli va aktyor Will Smith qatori u ham E1 jamoasiga sarmoya kiritgan. Konsepsiya oddiy: quruqlikdagi Formula E qanday bo‘lsa, suvda ham shunga yaqin format. Sport, barqarorlik va “yashil” texnologiyalarni bir sahnada jamlash.
LeBron Jamesning Angolaga ilk safari shunchaki protokol tashrifi bo‘lib qolmadi. U Milliy Qullik muzeyiga bordi, mamlakat tarixiga yuzlanib, mahalliy OAVga qisqagina, lekin aniq fikr bildirdi: “Bu yerda juda katta tarix bor. Faqat bu mamlakatda emas, Amerikaga ham o‘tib ketgan tarix”.
Angola erkaklar terma jamoasi amaldagi Afrika chempioni. O‘tgan yili uyida o‘tkazilgan musobaqada 12-marta qit’a tojini oldi. Bunday fon ostida LeBronning kelishi — basketbol uchun deyarli mukammal sahna. Clube Naval de Luanda bo‘yida E1 katerlari shovqin qilayotgan paytda, tomoshabinlarning bir qismi suvga emas, tribuna yonidagi baland bo‘yli yulduzga qarab turdi.
Jurnalist Omar Prata, Jornal de Angola muxbiri, bu poygani ilgari deyarli eshitmaganini tan oldi. Uning e’tiborini burib olgan narsa — mart oyida Will Smith’ning e’loni bo‘ldi: uning Westbrook Racing jamoasi, Visit Angola homiyligida, keyingi uch yil davomida Luandada poyga o‘tkazish bo‘yicha kelishuvga erishganini ma’lum qilgandi.
“Shaharning imkoniyatini ko‘raman, ayniqsa hukumat turizm ustida ishlayotgan bir paytda”, — deydi Prata. “Va, albatta, LeBron Jamesning bu yerda bo‘lishi biz uchun juda katta. Angolaliklar uni televizorda ko‘rishadi, ko‘chadagi maydonlarda unga o‘xshashga harakat qilishadi, devorlarida uning posterlari osig‘liq”.
Yulduz egalari E1 uchun eng katta reklama. Suv ustida 100 km/soatga yaqin tezlikda sakrab-sakrab uchayotgan katerlar — tor doiradagi tomosha. Lekin Miami, Monaco, Lake Como qatorida Luandaning kalendarda paydo bo‘lishi ko‘pchilikni hayratga soldi.
Fanzoneda turib poygani kuzatayotgan mahalliy aholi vakili Edson Cabeta uchun esa bu butunlay yangi dunyo edi.
“Bunday narsani birinchi marta ko‘ryapman”, — dedi u. “Bugun buni chet elliklar qilmoqda, balki ertaga bizning o‘zimizning angolalik jamoamiz ham bo‘lar”.
Shu orzu hukumatning rejalari bilan hamohang. Turizm vaziri Marcio de Jesus Lopes Daniel uchun E1 — tomoshadan ko‘ra ko‘proq narsa. Unga ko‘ra, bu — uzoq yo‘lning birinchi qadami.
“Bizning maqsadimiz shunchaki Angolani mashhur qilish emas”, — deydi u. “Angolani tashrif buyurish, sarmoya kiritish va biznes qilish uchun yanada jozibador qilish”.
Mamlakat bu yo‘lda xavf olishdan cho‘chimaydi. O‘tgan noyabrda Lionel Messi boshchiligidagi Argentina terma jamoasini mustaqillikning 50 yilligini nishonlash uchun Luandaga olib kelish — buning yaqqol isboti.
Daniel bu hafta oxiridagi poyganing iqtisodiy ta’sirini hozircha “erta” baholashini aytdi. Lekin yo‘nalish aniq: “Bunday miqyosdagi tadbir bir nechta sektorlar bo‘yicha talab yaratadi va imkoniyatlar ochadi. Biz E1 tufayli kelgan xalqaro e’tiborni keyingi safarlar, uzoq muddatli qolishlar, xususiy sarmoya va ish o‘rinlariga aylantirmoqchimiz. Biz izlayotgan haqiqiy natija — shu”.
Yashil bayroq ostidagi savollar
E1 o‘zini oddiy motorsport emas, undan kattaroq loyiha sifatida ko‘rsatmoqchi. Barqarorlik — asosiy tayanchlardan biri. Angoladagi poyga atrofida dengiz muhitini asrash tashabbuslari, jumladan, mangrovlarni tiklash ishlari ham o‘tkazildi.
Shu bilan birga, “yashillik”ni bayroq qilib ko‘tarish tanqidni ham ergashtiradi. Ayniqsa, poygalar Saudiya Arabistoni, AQSh, Nigeriya va endi Angola kabi yirik neft ishlab chiqaruvchi davlatlarda o‘tayotgani fonida.
“Dunyo bir safarda”, — deydi Copas. “Biz ko‘p miqdorda fosil yoqilg‘i infratuzilmasiga ega bo‘lgan hududlarda iliq kutib olinayapmiz. Har bir bozor buning farqiga boradi va ‘yashil’ tomonga ko‘proq qadam tashlashni xohlaydi. Agar biz yordam bera olsak, nega buni qilmasligimiz kerak?”
Uning aytishicha, E1 jamoalarni tashishda havo yukidan faqat oxirgi chora sifatida foydalanishni ko‘zlaydi va har bir bekatda o‘z texnologiyasini namoyish qilib, suvda ham elektr zaryadlash dizelga haqiqiy muqobil bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatishga urinadi.
Lekin raqamlar ham bor. Seriya 2025 yilda 10 ta jamoa va 7 ta poygaga kengayarkan, o‘zining uglerod izi ham oshdi: birinchi mavsumdagi 1 672 tonna karbonat angidrid ekvivalentidan ikkinchi mavsumda 4 049 tonnagacha, E1’ning o‘z barqarorlik hisobotiga ko‘ra.
“Biz yangi odamlar bilan uchrashish, hikoyamizni aytish uchun sayohat qilishimiz kerak, — deya tushuntiradi Copas. — Umid qilamizki, bu ishlar biz qoldirayotgan uglerod izidan ko‘ra katta foyda keltiradi. Biz karbon izimizni kompensatsiya qilish va logistika zanjirining har bir bosqichini imkon qadar barqaror qilish uchun qattiq ishlaymiz. ‘Sayohat qilmaymiz, poyga qilmaymiz’ deyish — biz bajarish uchun kelgan vazifani butunlay inkor qilish bo‘lardi”.
E1 ichida ham ish hali tugamaganini, yanada faol qisqartirishlar zarurligini tan olishadi.
Lagos bekati bekor, Luandada esa yulduzlar sahnada
Seriya aslida oktyabrda Lagosga qaytishi kerak edi, lekin Nigeriyadagi poyga shu oy boshida bekor qilindi. Bu E1 hanuz o‘z o‘rnini mustahkamlab olayotganini ko‘rsatadi. Afrikadagi uzoq muddatli ta’sirini baholash uchun hali vaqt kerak. Lekin Luanda paddock hududida yulduz egalarning ta’siri darhol sezildi.
Will Smith pilotlarini ziyorat qilgach, muxlislar bilan selfi tushdi, qo‘l siqdi, sahnada “bu yerda bo‘lish ajoyib” ekanini aytdi.
Suv ustida esa ssenariy boshqacha yozildi. Westbrook Racing uchun ertakday g‘alaba emas, texnik nosozlik keldi. Ularning umidi shunday yo‘lda so‘ndi, Luandadagi ilk E1 unvonini esa Team Brady qo‘lga kiritdi.
Smithga, ehtimol, mahalliy afsonaviy suv ruhi — baliqchilar homiysi sanaladigan Kiandaning yordami kerak bo‘lardi.
Elektr katerlar futbol yoki basketbolni angolaliklarning yuragidan siqib chiqarishi — hozircha tasavvur qilish qiyin manzara. Lekin Copas uchun bu poyga boshqa maqsadga xizmat qiladi.
“Biz uchun vazifa — Angola hikoyalarini aytishga yordam berish, va Angola biznikini aytishga yordam berishi”, — deydi u. “Keyingi yili ham qaytamiz, undan keyingi yili ham. Bu yerda o‘tkazayotgan bir necha kunimiz bilangina ish bitmaydi. Ularning bosib o‘tayotgan yo‘lini yanada rivojlanayotganini ko‘rishni va shu jarayonning bir bo‘ligi bo‘lishni istaymiz”.
Savol shunday: Luanda qirg‘og‘ida uchayotgan bu elektr katerlar Angola uchun shunchaki tomosha bo‘lib qoladimi yoki yangi davrning boshlanishiga aylanadimi?
