Jahannam darvozalari ochilgan paytga to‘g‘ri kelgan mundial
Sharqiy Qo‘shma Shtatlar uch raqamli harorat ostida qovurilayotgan bir paytda, Jahon chempionati ham eng asabiy, xatoni kechirmaydigan pley-off bosqichiga kirib keldi. Issiq esa na futbolchini, na hakamni, na tribunadagi muxlisni ayab o‘tirganicha yo‘q.
Iqlim o‘zgarishi fonida bunday to‘lqinlar endi favqulodda holat emas, balki xavfli odatga aylanib bormoqda. Bu hafta ayrim hududlarda mutlaqo yangi issiqlik rekordlari qayd etilishi kutilmoqda.
Filadelfiyada sinov kuni: Paraguay – France o‘yini jaziramada
Eng keskin zarba shimoli-sharqqa tushdi. Harorat 90 daraja atrofida, lekin namlik shunchalik yuqori-ki, havoda nafas olishning o‘zi og‘ir. Milliy ob-havo xizmati bir necha shaharlarda, jumladan, Jahon chempionati mezbonlaridan bo‘lgan manzillarda ham, o‘ta issiqlik bo‘yicha ogohlantirish e’lon qildi.
Filadelfiya uchun bu hafta bayram va sinov bir kunda to‘qnashadi. 4-iyul oqshomigacha kuchda bo‘lgan ekstremal issiqlik ogohlantirishi aynan shu shaharda bo‘lib o‘tadigan Paraguay – France uchrashuvi bilan ustma-ust tushmoqda. Prognoz? Taxminan 100 daraja Farengeyt atrofidagi jazirama va namlik tufayli bundan ham issiqroq seziladigan havo.
Start faryodi 17:00 ET da yangraydi. Odatda kechga borib harorat bir oz tushadi, ammo bu safargi ko‘p kunlik issiq to‘lqini bunday “yengillik”ni rejalashtirmayapti. Ob-havo xizmati ogohlantiradi: tungi 70–80 daraja atrofidagi “iliq” past haroratlar ham organizmga deyarli dam bermaydi.
Iqlim bo‘yicha mutaxassis, ekstremal issiqlikni o‘rganuvchi Nebraska universiteti (Omaha) olimi Daniel Vecellio vaziyatni qisqa, lekin aniq ifodalaydi: “Biz endi eng issiq nuqtaga kiryapmiz. Aynan shu hafta va kelayotgan dam olish kunlari tizimlar qay darajada sinovdan o‘tishi ayon bo‘ladi”.
Issiq faqat Filadelfiyaga emas
Bosim faqat bitta shaharga tushgani yo‘q. Yuqori haroratlar Kansas City va Miami atrofidagi o‘yinlarga ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Vecellio hisobicha, jazirama yakshanbagacha cho‘zilib, 4:00 ET da start oladigan Nyu-Jersi uchrashuviga ham yetib kelishi ehtimoli katta.
Bu mundialda xavfli issiq kutilmagandi, deyish qiyin. NPR olib borgan tahlil o‘tmishdagi ob-havo ma’lumotlarini solishtirib, turnir uchrashuvlarining uchdan bir qismidan ko‘prog‘i issiqlik va namlik bo‘yicha yuqori xavf zonalarida o‘tkazilishini ko‘rsatdi. O‘sha tahlilda Filadelfiya eng xavfli mezbon shaharlar qatoriga kirgandi. Ayniqsa, 4-iyuldagi o‘yin xavfli sharoitda o‘tishi ehtimoli yuqori deb baholangan edi.
Endi esa bu taxminlar real sahnaga chiqmoqda.
FIFA choralar ko‘rdi, lekin savollar ko‘p
Bunday sharoitda futbolni qanday o‘ynash mumkin? FIFA rasmiy javobini elektron xat orqali bildirgan: har bir bo‘limga bitta qo‘shimcha suv ichish pauzasi qo‘shildi, zaxira o‘rindig‘i yoniga konditsioner tizimlari o‘rnatildi. AQSh va Kanada stadionlariga kelayotgan muxlislar esa o‘zi bilan bitta zavod qadoqli suv shishasini olib kirishi mumkin.
Ammo stadion tashqarisida-chi? Navbatlarda quyosh tig‘ida turganlar, kirish eshiklari oldida to‘planganlar, transport kutayotganlar-chi? Muxlislar uchun qo‘shimcha soyali hududlar, suv purkaydigan tizimlar, sovutilgan avtobuslar yoki bepul muzdek suv kabi himoya choralariga oid savollarga FIFA javob qaytarmadi.
Issiq esa bahsni bilmaydi. U maydon chetidagi konditsioner bilan ham, qo‘shimcha suv pauzasi bilan ham hisoblashmaydi.
Eng katta xavf – inson tanasi
Issiq charchoqqa olib keladi, issiq charchoq esa tezda issiq urishiga aylanadi. Bu esa hayot uchun xavfli. AQSh Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazi (CDC) tavsiyasi sodda: ko‘p suv ichish, quyosh tig‘idan imkon qadar chetda bo‘lish.
Vecellio ayniqsa bir guruh muxlislarni alohida ogohlantiradi: yoshi katta bo‘lganlar va surunkali xastaliklari tufayli issiqqa sezgir odamlarga bu hafta ochiq osmon ostidagi o‘yinlarga borishdan oldin jiddiy o‘ylab ko‘rish kerak bo‘ladi. Uning ta’kidlashicha, yoshi ulg‘aygan insonlar odatda kamroq terlaydi, tana haroratini boshqarish qiyinlashadi. Yurak xastaligi bo‘lganlarda esa issiq va nam havo yurak-qon tomir tizimiga qo‘shimcha zarba beradi.
“Issiqqa nisbatan zaif bo‘lishning juda ko‘p yo‘li bor. Eng kattalaridan biri – yosh”, deya tushuntiradi u.
Futbol, iqlim va chegaraning qaerdaligini kim belgilaydi?
Stadionlar to‘ladi, milliy madhiyalar yangraydi, pley-off bosqichida har bir zarba, har bir pressing taqdirni o‘zgartirishi mumkin. Lekin bu safar asosiy raqib nafaqat raqib terma jamoa, balki termometr ustunidagi ko‘tarilib borayotgan sim.
Futbol o‘z chegarasini biladi: hakam hushtagi, qo‘shimcha vaqt, penaltilar. Iqlim esa bunday chiziqlarni tan olmaydi. Savol endi shunda: qachon bir turnir jadvali emas, inson tanasining imkoniyatlari chizib bergan chegarani tan olishga majbur bo‘lamiz?
