Futbolda VAR va muxlislarning huquqlari: Jonli audio muammolari
Old Trafford’dagi shov-shuvli lahza: stadion jim, ekran ortida esa hamma narsa ravshan edi.
74 161 tomoshabin orasida o‘tirgan muxlislar Erling Haalandning goli bekor qilinishi-yu, asl ofsayd chizig‘i Enzo Fernandez bilan bog‘liq bo‘lganini bilmasdan uyga qaytdi. Michael Oliver hushtak chaldi, gol berildi, Manchester City 1:0 hisobida g‘alaba qozondi – va stadiondagilar uchun voqea shu yerda tugadi.
Televizor qarshisida o‘tirganlar esa butun jarayonni, har bir tekshiruv nuqtasini, VAR qanday xulosa qilganini aniq ko‘rib, eshitib bo‘ldi. Stadiondagilar esa yana bir bor ikkinchi darajali muxlisga aylangandek bo‘ldi.
Stadionda zulmat, efirda esa to‘liq rasm
Bu faqat eng tortishuvli epizodlargagina taalluqli emas. Shanba kuni Crystal Palace himoyachisi Axel Disasi Ipswich Town’ga qarshi 3:2 hisobidagi mag‘lubiyatda qo‘pol o‘yin uchun maydondan chetlatildi. Chelsea ijarachisi bo‘lgan futbolchi qizil kartochka VAR orqali tasdiqlanayotgan paytda yon chiziq bo‘ylab bir daqiqadan ko‘proq kutib turdi.
Selhurst Parkdagilar-chi? Yana hech narsa bilmay, faqat hakam imo-ishoralariga qarab taxmin qilib turishdi.
Video hakam tizimi joriy etilganiga deyarli 10 yil bo‘ldi, lekin stadionga kelgan muxlis hanuz televizor qarshisidagi tomoshabinga qaraganda kamroq hurmat ko‘radi. Telekanal sharhlovchilari VAR bilan bog‘langan, ular video hakamning gaplarini eshitadi, lekin maydondagi hakamni emas. Ular efirdagi tomoshabinga nima bo‘layotganini tushuntiradi. Stadiondagilar esa o‘yin ichida qolgan holda, eng muhim bo‘limdan uzilgan.
Savol aniq: futbol qachon boshqa sport turlari kabi muxlisga ham ishonch bildirib, VARning jonli audiosini ochishga jur’at qiladi?
Howard Webb va ochiqlik va’dasi
Premier League hakamlar boshlig‘i lavozimini 2022 yilda qabul qilgan Howard Webb ko‘proq oshkoralik va’da qilgan edi. Shu yo‘lda ancha ish qilindi: Match Officials Mic'd Up nomli VAR ko‘rsatuvi yirik Yevropa ligalari orasida ilk bor hakam audiosini ommaga chiqarishga uringan dastur bo‘ldi.
Webb uchun bu mantiqiy qadam edi. U Angliyaga qaytishidan avval Major League Soccer hakamlar boshlig‘i bo‘lib ishlagan. 2019 yilda MLS Inside VAR nomli ko‘rsatuv orqali o‘yin tugagach, VAR audiosini ommaga taqdim etgan ilk liga bo‘ldi. Aslida bu bugungi Match Officials Mic'd Up’ning prototipi edi.
Ammo jonli efirga to‘g‘ridan-to‘g‘ri audio olib kirish urinishlari samara bermadi. Ayrim ligalar va futbol qonunlarini belgilovchi tashkilotlar kelisha olmadi. Webb qoidalarni yumshatish, kelajakda jonli audio eshittirishga ruxsat olish uchun tuzilgan ishchi guruh tarkibida ishlamoqda.
Lekin Ifab va ayniqsa Fifa bu borada pardani oxirigacha ochishga hozircha yaqin ham emas. Reglamentni o‘zgartirish bo‘yicha muzokaralar muntazam to‘xtab qoladi: butun dunyo bo‘ylab aloqa sifati, tekshiruv paytida hakamlar ustiga tushadigan bosim, ularning obro‘siga putur yetishi mumkinligi – bularning barchasi qarshilik sabablaridan.
Ko‘plab epizodlar subyektiv bo‘lib qolayotgani ham muammo. Deyarli har qanday qarorga e’tiroz topish mumkin. Uch yil avval Ifab bosh kotibi va ijrochi direktori Lukus Brud jonli audio efirini “xaotik” deb atagan, chunki jarayonda bir vaqtning o‘zida juda ko‘p odam gapiradi.
MLS tajribasi – tarixdagi iz, lekin yo‘l xaritasi emas
Webb jonli VAR audiosini sinab ko‘rgan yagona hakamlar boshlig‘i. 2020 yil avgustida, Covid tanaffusidan keyin o‘tkazilgan MLS is Back turniri chog‘ida liga tarixda ilk va hozircha yagona marta jonli VAR audiosini efirga uzatdi.
Bu tajriba muvaffaqiyatli deb baholandi. Lekin oradan olti yilga yaqin vaqt o‘tdi, boshqa hech bir liga bu yo‘ldan borishga jur’at qilmadi. MLS tajribasi o‘yin uchun yangi standart emas, faqat VAR tarixidagi kichik iz bo‘lib qoldi.
Webb ham bir o‘zi hamma narsani o‘zgartira olmaydi. Pro Ref mustaqil qaror qabul qilmaydi, Premier League qanchaga tayyor bo‘lsa, shunchaga boradi. Liga ayrim jihatlarda innovatsion bo‘lsa-da, boshqa yirik chempionatlar allaqachon ayrim sohalarda oldinga o‘tib ketdi.
Bu mavsumda Angliyada RefCam jonli audiosi sinovdan o‘tkazildi, VAR va maydondagi hakam o‘rtasidagi suhbat stenogrammalari ham e’lon qilina boshladi. Premier League hakamlarining VAR qarorini mikrofon orqali stadionga e’lon qilishi ham o‘z vaqtida katta qadam bo‘lgan, stadion muxlisi uchun kamdan-kam bo‘lsa-da g‘alaba edi.
Ammo Match Officials Mic'd Up borasida sezilarli siljish yo‘q: u hanuz oyiga bir marta efirga chiqadi, xolos.
La Liga oldinga yurdi, Serie A ortga qaytdi
Yaxshiyamki, bu mavsumdagi ilk son seshanba kuni efirga chiqadi. Bu Fernandezning ofsayd epizodi bo‘yicha audioni eshittirish uchun ideal imkoniyat. Lekin boshqa tortishuvli vaziyatlar-chi? Manchester United Ipswich darvozasiga gol urishidan oldingi Harry Maguire qo‘l bilan o‘ynashi, yoki Aston Villa maydonida Arsenal foydasiga penalti belgilanmagani – bular ancha oldin bo‘lib o‘tgan, ammo ularning audiosi hanuz ommaga taqdim etilmagan.
Aynan shu yerda Premier League raqobatchilardan ortda qolmoqda.
Ispaniyaning La Liga chempionati esa boshqacha yo‘l tutdi: har bir subyektiv VAR aralashuvi – hakam monitor yoniga borib, qarorini o‘zgartirgan holatlar – bo‘yicha audio va video o‘sha kuni, bir necha soat ichida ijtimoiy tarmoqlarda e’lon qilinadi. Haftalar o‘tib emas, o‘sha kunning o‘zida.
Italiyaning Serie A chempionati esa teskarisini qildi: o‘tgan mavsum oxirida Open VAR – Match Officials Mic'd Up’ning italyancha varianti – hakamlarga tushayotgan bosim sabab bekor qilindi.
Bundesliga’da alohida VAR ko‘rsatuvi yo‘q, faqat kerak bo‘lganda qisqa audio parchalarini ulashadi. Kelasi mavsumlarda bu o‘zgarishi mumkin, lekin hozircha vaziyat shunday.
Jonli audio: uzoq maqsad va kichik imkoniyatlar
Jonli VAR audiosi qachondir ishga tushsa ham, uning cheklovlari bo‘ladi. Tekshiruvlarning katta qismi o‘yin davom etayotgan paytda amalga oshiriladi. Sharhlovchi jim bo‘lib qolmaydi, muxlis ham buni istamaydi. Hakamlar VAR bilan gaplashayotgan vaqtda to‘p o‘yinda bo‘lsa, bu audio oqimini to‘liq efirga qo‘yish amaliy jihatdan murakkab.
Lekin City golida bo‘lgani kabi, o‘yin to‘xtagan lahzalar ham ko‘p. Nega hech bo‘lmaganda shunday vaziyatlarda audio bo‘lishi mumkin emas?
Yana bir to‘siq – VAR ishni darhol boshlaydi. Telekanal audio kanaliga kech ulanishi mumkin, natijada kontekst yo‘qoladi. VAR tekshiruvlari allaqachon cho‘zilib ketayotgan paytda, yana televizion rejissyor ishorasini kutish ham qo‘shimcha kechikish tug‘dirishi mumkin.
Baribir yechim topish mumkin.
Eng real variant – jonli audio faqat hakam monitor yoniga borganida berilishi. Bu kriketdagi DRS jarayoniga o‘xshash, ancha standart, tomoshabin uchun tushunarli format bo‘ladi. Avstraliyaning A League chempionatida hakam monitor qarshisida turgan paytda stadiondagi katta ekranlarda aynan u ko‘rayotgan tasvirlar ko‘rsatiladi. Faqat audio yo‘q.
Bu ham muxlislar xohlayotgan darajadagi ochiqlik emas. Yakshanba kuni yuzaga kelgan tortishuvli epizodlarning birortasida ham audio bo‘lmas edi.
Futbol hanuz orqada
Texnologiyani o‘yinga qo‘shish masalasida futbol ko‘p yillardan beri boshqa sport turlaridan ortda kelmoqda. Goalline texnologiya, VAR – hammasi kechikib, ko‘p bahs-munozaradan keyin joriy etildi.
Endi esa VAR audiosi bo‘yicha ham g‘ildirak sekin aylanmoqda. Hakamlar, qonun chiqaruvchilar, ligalar – hamma ehtiyotkor. Lekin har hafta stadionga boradigan muxlis uchun bitta haqiqat o‘zgarmaydi: u hanuz eng kam ma’lumotga ega bo‘lgan tomoshabin bo‘lib qolmoqda.
Savol shunday: futbol qachon nihoyat o‘z eng sodiq muxlisiga ham efirdagi tomoshabindek ishonch bilan qaraydi?
