Formula E: Ayollar uchun yangi imkoniyatlar
London elektr chiroqlari ostida yana bir poyga boshlanmoqda, lekin bu safar gap nafaqat shanba-kunlik start chizig‘i haqida. Formula E bosh direktori Jeff Dodds nazarida, ayollar uchun haqiqiy start chizig‘i allaqachon ko‘rinib turibdi – va u bu marraga Formula One’dan oldin yetib borishiga ishonch bilan qaraydi.
Yarim asrlik tanaffus
Bu hafta oxiri avtosport tarixidagi og‘ir sana: ayol haydovchi so‘nggi bor jahon chempionati gran-prisida start olganiga 50 yil bo‘lmoqda. Italiyalik Lella Lombardi 1976-yil 15-avgust kuni Avstriyada 12-o‘rinni egallagan, shundan beri Formula One start panjarasida birorta ayol ko‘rinmadi.
Formula E esa atigi o‘n yil ichida boshqa yo‘lni tanladi. 2014–15-yilgi ilk mavsumidan buyon bu chempionatda uch nafar ayol poygachi qatnashgan – bu 76 yillik Formula One tarixidagi sonidan ham ko‘p. So‘nggisi – Shveysariyalik Simona de Silvestro 2016-yilda startga chiqqan.
Dodds hozir aynan shunga tayangancha qat’iy gapirmoqda.
U Reuters bilan suhbatda shunday deydi: u Formula E asosiy chempionatida ayol haydovchi Formula One’dan oldin paydo bo‘lishiga shubha qilmaydi. U buni pul tikish darajasida ishonch deb tasvirlaydi, faqat rasmiy qoidalarga ko‘ra moliyaviy garovga ruxsat yo‘qligini eslatib, buni “shaxsiy pivoli bahs” bilan hazilomuz solishtiradi.
Asosiy farq – rulda bir xil mashina
Doddsning ishonchi tasodifiy emas. Uningcha, Formula E tizimi hozirning o‘zida ayollarni haqiqiy chempionat texnikasiga olib kiradigan darajada tuzilgan.
Formula One tarkibidagi F1 Academy – faqat ayollar uchun tashkil etilgan seriya – hozircha Formula Four darajasidagi bolidlar bilan ishlaydi. Bu yaxshi zinapoya, lekin Formula Three va Formula Two sari yo‘l hamon tik, qimmat va uzoq. Eng muhimi, hozir bu ikki seriyada ham birorta ayol yo‘q.
Dodds F1 Academy’ni “juda yaxshi chempionat” deb ataydi, ayollar uchun eshik ochayotganini e’tirof etadi. Lekin u bir haqiqatni yashirmaydi: F1 Academy mashinasi bilan Formula One bolidi o‘rtasidagi tafovut ulkan. Chempionlikdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri F1 kokpitiga sakrash deyarli imkonsiz.
Formula E’dagi manzara boshqa.
Bu yerda ayollar dasturi chempionatdagidek aynan o‘sha mashinani beradi: xuddi shu bolid, xuddi shu trek, xuddi shu sharoit. Ya’ni, test kuni – bu faqat “tanishtiruv” emas, balki real tezlik, real yuklama, real muhit.
Ikki yillik sinov – haqiqiy imkoniyat
So‘nggi ikki yil ichida Formula E maxsus “ayollar testi”ni yo‘lga qo‘ydi. O‘tgan oktabrda Valensiyadagi Ricardo Tormo avtodromida 14 nafar ayol rulga o‘tirdi. Ular orasida 2024-yilgi F1 Academy chempioni Abbi Pulling ham bor edi – u hozir Nissan jamoasida simulator haydovchisi sifatida ishlaydi.
Mart oyida o‘tkazilgan “rookie test”da ham to‘rt nafar ayol ishtirok etdi. Bu raqamlar hozircha kichik ko‘rinishi mumkin, lekin paddok ichida tendensiya aniq: ayollar endi faqat reklama suratlari uchun emas, jamoa shtatida, texnik dasturda, sinovlarda bor.
Doddsning so‘zlariga ko‘ra, hozir aksariyat jamoalar o‘z tarkibida maxsus ayol haydovchiga ega. Masalan, yaponiyalik Juju Noda – Jaguar tizimida, nemis poygachisi Sophia Flörsch – Opel bilan e’lon qilingan. Filipinlik Bianca Bustamante – Cupra Kiro safida, Abbi Pulling esa Nissan bilan bog‘langan.
Dodds kelasi mavsumdan boshlab ayollar dasturiga yanada katta sarmoya kiritish bo‘yicha “yirik e’lonlar” bo‘lishini ham aytib o‘tdi. Bu allaqachon yo‘lga qo‘yilgan tizim ustiga qo‘shiladigan yangi qatlam bo‘ladi.
Gen4 – kuchaygan tezlik, yengillashgan rul
Formula E kelasi mavsumda yangi, tezroq va yengilroq Gen4 bolidiga o‘tadi. Dodds nazarida bu ham ayollar uchun muhim burilish bo‘lishi mumkin.
Eng asosiy o‘zgarishlardan biri – rul boshqaruvi tizimi, ya’ni power steering joriy etilishi. Formula Two va Formula Three mashinalarida bunday tizim yo‘q, shu bois rulda yuklama juda katta. Formula One’da esa, ayniqsa og‘ir G-kuchlari ostida, power steering bor. Bu tafovut ko‘p yillardan beri muhokamada: 16 yoshli qizlar jismonan kuchliroq yigitlar bilan bir xil yuklamada qanday raqobat qila oladi?
Dodds uchun bu savolga javob aniq: texnika imkon qadar teng bo‘lishi kerak. Uning fikricha, power steering’ning joriy etilishi ayollarni asosiy chempionatga kirish jarayonida teng sharoitga yaqinlashtiradi. Ruldagi farqni mushak emas, mahorat hal qiladigan bosqichga olib chiqadi.
Poyga hali boshlangani yo‘qdek ko‘rinishi mumkin. Ammo London Excel trekida bu hafta oxiri start chizig‘iga chiqayotgan elektr bolidlar orasida yana bir ko‘rinmas chiziq bor: kim birinchi bo‘lib ayol haydovchini haqiqiy jahon chempionati markaziga olib chiqadi?
Formula One tarixiy nufuzga ega. Formula E esa tezlikda emas, imkoniyatda raqobatga tushmoqchi. Endi savol shuki, qaysi seriya bu raqobatda tormozni birinchi bo‘lib qo‘yadi – va qaysi biri oxirigacha gazni qo‘yib yubormaydi?
