FIFA ichida bo‘ron: Infantino rejasi va ochiq isyon
Fifa prezidenti Gianni Infantino atrofidagi bosim juma kuni yana kuchaydi. Bu safar zarba tashqi tanqidlardan emas, tashkilotning o‘z yuragidan keldi.
“Bir odamning loyihasi”
Fifa bosh operatsion direktori Kevin Lamour Associated Press orqali tarqatilgan keskin bayonotida mojaroni ochiqcha yorib tashladi. U bahsli tijoriy reja haqida gapirar ekan, uni “bir odamning loyihasi” deb atadi va futbol siyosiy rahbarlarini “to‘g‘ri savollarni berishga va to‘g‘ri qaror qabul qilishga” chaqirdi.
Bayonotda Infantino nomi tilga olinmagan. Lekin kim nazarda tutilgani haqida shubha qolmadi.
Lamour shunday yozdi: Fifa’dagi yuzlab xodimlarning vazifasi – futbolga xizmat qilish. Uningcha, prezident odamlarni birlashtirishi, ilhom berishi kerak, hozir esa buning aksi ro‘y berayotgani sezilmoqda.
U o‘zining ish beruvchisiga sodiqlik majburiyatini tan oldi, lekin “qadriyatlar” va hamkasblarini qo‘llab-quvvatlash burchini ham eslatdi. Va keskin chiziq chizdi: agar bu fikrlari tufayli ishidan ayrilsa, bu qarorni “tushunishini va hurmat qilishini”, lekin hech bo‘lmaganda “tungi uyqusi tinch bo‘lishini” yozdi.
Lamour Fifa’ga 2024-yil noyabrida, Uefa’da bosh kotib o‘rinbosari lavozimidan kelib qo‘shilgandi. Endi esa u ikki pog‘ona yuqorida o‘tirgan prezident siyosatiga ochiq qarshi chiqayotgan eng yuqori martabali amaldorlardan biriga aylandi.
Uch konfederatsiya qarshi, maslahatchi iste’foda
Bir kunda bir nechta zarba ketma-ket tushdi.
Osiyo Futbol Konfederatsiyasi (AFC) Yevropa va Shimoliy hamda Markaziy Amerika va Karib havzasi futbolini boshqaruvchi Concacaf bilan bir safga o‘tib, Infantino rejalariga qarshi ekanini e’lon qildi. AFC bayonotida bu loyiha “zarur keng konsensus va birdamlikni” ta’minlay olmasligini aytdi va Jahon chempionatini “global futbol cho‘qqisi” deb ta’riflar ekan, uning birligi va universalligiga putur yetkazishi mumkin bo‘lgan har qanday taklif qayta ko‘rib chiqilishi kerakligini urg‘uladi.
Shu bayonot ortidan Infantino’ning global strategiya va boshqaruv bo‘yicha katta maslahatchisi Carlos Cordeiro iste’fo berdi. U rejani “futbol uchun yomon bitim” va “futbol kelajagini garovga qo‘yish” deb baholadi. Cordeiro to‘rt yil va o‘n bir oy davomida Fifa’da ishladi, 2026-yilgi Jahon chempionati bo‘yicha Oq uy ishchi guruhida tashkilotni vakillik qildi, ilgari Goldman Sachs’da investitsiya bankiri bo‘lgan. U ushbu reja tufayli lavozimidan voz kechgan Fifa’dagi birinchi yirik figuraga aylandi.
Cordeiro uzun bayonotida taklifni “Fifa kelajagi uchun hal qiluvchi savol” deb atadi. Uning fikricha, Fifa’ning vazifasi har qanday narxda tijoriy daromadni maksimal qilish emas, balki futbolni kelajak avlodlar uchun himoya qilish va mustahkamlash. “Bu tamoyillar to‘qnash kelganida, futbol birinchi o‘rinda turishi kerak”, deb yozdi u.
U o‘zi bu loyihani ishlab chiqishda ishtirok etmaganini ta’kidladi va eng tashvishli jihat sifatida asosiy savollarga javob yo‘qligini ko‘rsatdi: “Nega aynan shu bitim? Nega aynan hozir? Qanday nazorat bo‘ladi? Kim yutadi?” Unga ko‘ra, bu savollar hanuz javobsiz, ammo a’zolardan 50 kun ichida ulkan oqibatlarga ega qaror qabul qilish talab qilinmoqda. Bu, deydi u, “dunyo o‘yinining kelajagini belgilashning mas’uliyatli usuli emas”.
Siyosiy bosim: London va Vashingtondan signal
Infantino uchun siyosiy front ham toraymoqda.
Buyuk Britaniya Bosh vaziri Andy Burnham reja haqida gapirar ekan, uni “sharmandali taklif” deb atadi. U, bu g‘oyaning o‘zi muhokamaga chiqarilganiyoq, Infantino’ning “tashkilotni boshqarish uchun noto‘g‘ri odam” ekanini ko‘rsatishini aytdi.
AQSh prezidenti Donald Trump esa ilk bor ushbu masala bo‘yicha fikr bildirar ekan, Infantino bilan bu reja haqida gaplashmaganini ma’lum qildi. Ikkinchi muddatga qayta saylanganidan beri Trump va Infantino o‘rtasida yaqin aloqalar shakllangani ma’lum, shuning uchun uning bu masofali pozitsiyasi ham e’tibordan chetda qolmadi.
Rejaning yuragi: Fifa Forward Enterprise va Thrive Eternal
Mojaroning markazida turgan g‘oya – Fifa’ning asosiy musobaqalarini, jumladan Jahon chempionatlarini boshqaradigan tijoriy sho‘ba tuzish va unga xususiy investorlarni kiritish.
Fifa yangi tuzilmani Fifa Forward Enterprise (FFE) deb atamoqda va “uchinchi tomonlarni kichik, nazoratni bermaydigan ulushlar” sotib olishga taklif qilishni rejalashtirgan. Agar loyiha tasdiqlansa, Fifa ma’lumotiga ko‘ra, FFE uchun investorlar guruhiga Amerika venchur kapital kompaniyasi Thrive Eternal boshchilik qilishi kutilmoqda. Thrive – AQSh prezidenti Donald Trump’ning kuyovi Jared’ning ukasi Joshua Kushner asos solgan fond.
JP Morgan tayyorlagan 25 betlik hujjatda Fifa turnirlari kengaytirilishi, 2035–2039-yillar siklida har bir a’zo assotsiatsiya uchun to‘lovlar taxminan 24 million yevrogacha oshishi ko‘rsatilgan. Hujjatda “yangi biznes tashabbuslari” va “rag‘batlantiruvchi mukofot tizimi bilan eng yaxshi iste’dodlarni jalb qilish” haqida yozilgan. Jahon chempionati “eng ko‘p tomosha qilinadigan” sport tadbiri sifatida tasvirlanadi, Fifa esa “kam monetizatsiya qilingan” tashkilot sifatida ta’riflanadi.
Bitta muhim detali bor: hujjatda ayollar futboli haqida biror satr yo‘q.
Ovozlar matematikasi: Infantino uchun xavfli hisob-kitob
Infantino bu reja Fifa a’zolari oddiy ko‘pchilik ovozi bilan qabul qilinishini aytgan. Bu 211 a’zodan kamida 106 tasi “ha” deyishi kerak, degani.
Raqamlar esa hozircha uning foydasiga ishlamayapti. Uefa’da 55 ovoz, Concacaf’da 35, Osiyoda 46 a’zo bor. Agar bu uch konfederatsiya ichidagi barcha assotsiatsiyalar rahbariyat pozitsiyasini qo‘llab-quvvatlasa, 136 ta mamlakat Infantino rejasiga qarshi chiqadi. Bu esa taklifning ovozga qo‘yilsa ham o‘tmasligini anglatadi.
AFC, garchi rejaga qarshi chiqsa-da, Uefa’dan farqli o‘laroq, Fifa musobaqalarini boykot qilish bilan tahdid qilgani yo‘q. Ularning a’zolari ovoz berishda rahbariyat pozitsiyasiga majburiy ravishda ergashishga majbur emas. Bu kichik eshik hali ochiq.
Pulga muhtoj dunyo: Afrika ovozi
Infantino rejasini butunlay rad etmayotganlar ham bor. Ayniqsa, Fifa mablag‘lariga ko‘proq tayanadigan hududlarda.
Uganda Futbol Federatsiyasi vakili Rogers Byamukama BBC World Service’ning Newsday dasturida gapirar ekan, uningcha, resurslar ko‘payishiga olib keladigan har qanday yo‘lni o‘rganish kerak. U Afrikada futbol “juda qimmat loyiha” ekanini, resurslar topish oson emasligini ta’kidladi. Misol sifatida Uganda uchun Fifa mablag‘lari hisobiga qurilgan infratuzilma, stadionlar, shuningdek, maktablar darajasidagi ko‘plab dasturlarni keltirdi.
Uning fikricha, agar yangi model ko‘proq mablag‘ keltirsa, bu ayniqsa Afrika federatsiyalari uchun katta turtki bo‘ladi. Byamukama Uefa’ning o‘z fikrini bildirish huquqini tan oldi, ammo Yevropa assotsiatsiyalari ko‘plab boshqa hududlardan farqli ravishda Fifa mablag‘lariga bunchalik bog‘liq emasligini eslatdi. Aynan shu farq Infantino’ning ko‘plab “kichik” mamlakatlarda hanuz ommabop bo‘lib qolishiga yordam bermoqda.
Raqamlar bu qaramlikni aniq ko‘rsatadi: Fifa Forward dasturining dastlabki ikki siklida, 2022-yilgacha, 211 a’zo assotsiatsiyaga jami 2,8 milliard dollar ajratildi. Fifa Forward 3.0 (2023–2026-yillar) uchun mablag‘lar 30 foizga oshirildi: har bir a’zoga yana 5 million dollar, har bir konfederatsiyaga o‘z loyihalari uchun 60 million dollardan berildi.
Fifa ichidagi bosim: “Ishlash tobora qiyinlashmoqda”
Lamour o‘z bayonotida so‘nggi kunlarda e’lon qilingan va oylar davomida yashirincha olib borilgan jarayonlarni “aqldan tashqari” deb atadi. U Fifa ma’muriyati bunday sharoitda o‘z vazifasini bajarishi tobora qiyinlashayotganini yozdi.
U hamkasblari nomidan gapirish vakolati yo‘qligini tan oladi, lekin ko‘pchilik endi Fifa’da ishlayotganidan faxrlanmayotgandek tuyulishini aytadi. Uning so‘zlari tashkilot ichida kayfiyat qanday o‘zgarganini ko‘rsatib turibdi.
Bu orada, Fifa Jahon chempionati formatini yanada kengaytirish yo‘lini ham izlamoqda. 2026-yil uchun musobaqa allaqachon 32 jamoadan 48 taga kengaytirildi. Endi 2030-yilgi turnirni 64 jamoaga chiqarish imkoniyatini baholash uchun mustaqil agentlik yollanadi. Hujjatlarda ko‘rsatilgan muddatlarga ko‘ra, Fifa 7-avgustgacha agentlik takliflarini qabul qiladi, 14-avgustda qaror qabul qiladi, tahlil xulosalari esa 11-sentabrga belgilangan.
Savol ochiq qolmoqda
Fifa va Infantino Jahon chempionatini “kam monetizatsiya qilingan” boylik deb biladi va xususiy kapital yordamida uning qiymatini ochmoqchi. Tanqidchilar esa aynan shu yondashuv futbolning ruhi, tenglik va global birdamlik tamoyillarini yemirishi mumkinligidan qo‘rqmoqda.
Bir tomonda – infratuzilmasiz, murabbiylarsiz, bazasiz qolmaslik uchun Fifa puliga qarab turgan o‘nlab mamlakatlar. Ikkinchi tomonda – sportning eng yirik turnirini moliyaviy fondlar qo‘liga qisman topshirishdan cho‘chiyotgan konfederatsiyalar va ichki amaldorlar.
Savol endi shunday: Fifa o‘z kelajagini balansda ushlab qola oladimi yoki bu reja tashkilot tarixidagi burilish nuqtasiga aylanadimi?
