Afrika uchun eng katta mundial: faxr va alam
Afrika nihoyat o‘z orzusiga yetdi: 2026 yilgi Fifa World Cup’ga qit’a tarixidagi eng katta – 10 ta terma jamoa yo‘l oldi. Turnir davomida dramatik kechinmalar, tarixiy g‘alabalar, sensatsion chiqishlar bo‘ldi. Lekin bitta savol hanuz o‘tkir: bu safar Afrika qanchalik muvaffaqiyatli bo‘ldi?
To‘qqizta jamoa pley-offga chiqdi. Caf prezidenti Patrice Motsepe bu natijani “1,6 milliard afrikalikni g‘ururlantirgan yutuq” deb atadi. Biroq chorak finalga yetib borgan yagona jamoa – yana o‘sha, yana bir bor qit’aning bayroqdori bo‘lgan Morocco bo‘ldi.
Eng og‘riqli manzara esa boshqa joyda edi: besh terma jamoa so‘nggi daqiqalarda gol o‘tkazib, turnir bilan xayrlashdi. Senegal va Egypt ikki bo‘sh kelmaydigan, ikki gol farq bilan oldinda borayotgan paytda yiqildi. Bu safar ham dramatik, bu safar ham alamli.
Cape Verde – kichik orollar, katta yurak
Bu mundialning eng yorqin ertagi bormi, u holda u shubhasiz Cape Verde’ga tegishli. Debyutantlar, qog‘ozda autsayderlar, amalda esa turnirning romantik qahramonlari.
Spain, Uruguay va Saudi Arabia bilan bir guruhda. Natija – uchta durang, so‘ng esa tarixiy ravishda so‘nggi 32 talikka yo‘l. Bu allaqachon mo‘’jiza edi.
Ammo Blue Sharks buning o‘zini kifoya deb bilishmadi. Pley-offda amaldagi chempion Argentina qarshi. Ikki bor hisobda ortda qolishdi, ikki bor qaytib keldi. Oxiri esa qo‘shimcha bo‘limlarda 3:2 hisobida mag‘lub bo‘lishdi. Lekin bu mag‘lubiyat Afrikaga emas, gigantlarga ogohlantirishdek yangradi: bu orollar endi sukut saqlamaydi.
Darvozabon Vozinha esa alohida sahifa. Har bir seyv – ijtimoiy tarmoqlarda yangi to‘lqin. Turnir boshlanishida 50 ming atrofida bo‘lgan Instagram obunachilari yakunda 29 milliondan oshdi. 40 yoshli posbon shu darajada ramzga aylandiki, yangi kashf etilgan dengiz shilliq qurti turi ham uning nomi bilan ataldi.
Yillar davomida Afcon maydonlarida ko‘rinib turgan Cape Verde iste’dodi nihoyat global sahnada ham o‘zini ko‘rsatdi. Himoyachi Roberto “Pico” Lopes buni sodda, lekin kuchli so‘zlar bilan ifoda etdi: ular dunyoning eng kuchlilari bilan bemalol raqobat qila olishlarini isbotlashdi. “Biz o‘zimizni xaritaga qo‘ydik”, – dedi u. Kichik xalq, lekin katta yurak. Orol futbolining yangi bo‘limi yozildi.
Morocco – yuqori plan, ammo yana bir to‘siq
Qit’a reytingida yetakchi bo‘lgan Morocco o‘z mavqeini yana bir bor tasdiqladi: Afrika tarixida ilk bor ketma-ket ikki mundialda chorak finalga chiqqan terma jamoa.
Atlas Lions Qatar 2022’dagi yarim final mo‘’jizasini takrorlay olmadi, lekin baribir yuqori darajada qoldi. To‘rt yil oldingidek, yana France yo‘llarini to‘sdi. Tarix takrorlandi, faqat sahna biroz o‘zgardi.
Murabbiylikda ham yangi sahifa ochildi. Walid Regragui o‘rnini egallagan Mohamed Ouahbi qo‘l ostida jamoa yanada hujumkor, ochiq o‘yin ko‘rsata boshladi. 18 yoshli yarim himoyachi Ayoub Bouaddi turnir kashfiyotlaridan biri sifatida tilga olindi. Ouahbi buni yashirmadi: bu yosh jamoa hali o‘sadi, ulg‘ayadi, yangi bosqichga chiqadi. Morocco hali cho‘qqiga qaytmay qolmaydi.
So‘nggi daqiqalar la’nati: tasodifmi yoki tizimli muammo?
Turnir oldidan sobiq Ivory Coast himoyachisi Emmanuel Eboue ogohlantirgandi: Afrika jamoalari diqqatni yo‘qotishi sababli oxirgi daqiqalarda gol o‘tkazishga moyil. Mundial esa uning gaplarini jonli misollarga aylantirdi.
DR Congo va Ivory Coast o‘zlarining so‘nggi 32 talik uchrashuvlarida aynan 86-daqiqada g‘alaba golini o‘tkazib yubordi. South Africa esa Canada qarshi o‘yinda qo‘shib berilgan vaqtning ikkinchi daqiqasida zarba yedi va turnirni tark etdi.
Eng keskin sahnalar Senegal va Egypt boshiga tushdi. Senegal Belgium qarshi, Egypt esa Argentina qarshi o‘yinlarda kechga qadar 2:0 hisobida oldinda borardi. Uch daqiqa, besh daqiqa ichida bu ustunlik yo‘qoldi. Hisob 2:2. So‘ngra Senegal 125-daqiqada penalti orqali mag‘lub bo‘ldi, Egypt esa Enzo Fernandezning 92-daqiqadagi zarbasi bilan turnirdan uchib ketdi.
Guruh bosqichida ham Algeria va yana o‘sha Ivory Coast so‘nggi soniyalarda tarixiy natijalarni qo‘ldan chiqardi. Endi esa savol keskin turibdi: Afrika jamoalari o‘yinni yopib qo‘yishni bilmayaptimi?
Coventry University’ning sport va mashq psixologiyasi bo‘yicha kurs direktori, psixolog Dr Nikita Rowley bu holatni “trend” deb atashga shoshilmaydi. Uningcha, bu ko‘proq omadsizlik va inson organizmining tabiiy chegaralari bilan bog‘liq. Uchrashuv oxiriga kelib nafaqat oyoqlar, balki miya ham charchaydi. Diqqat susayadi, qaror qabul qilish sekinlashadi, muloqot uzilib qoladi. Emotsiyalar charchagan tanaga qarshi kurashadi. Tarixiy natija shundoq qo‘l uzatsa, psixologik bosim ikki baravar ortadi.
Bu esa bitta xulosa beradi: Afrika jamoalariga nafaqat taktika va texnika, balki yuqori bosim ostida o‘yinni boshqarish madaniyati ham yetishmayapti.
Kengaygan mundial va katta sahnaga moslashish
48 ta jamoali yangi formatda Afrika eng katta yutuvchilardan biriga aylandi. Kvota beshtadan to‘qqiztaga ko‘tarildi, DR Congo esa interkontinental pley-off orqali o‘ninchi yo‘llanmani oldi.
Natija – Tunisia bundan mustasno, barcha Afrika jamoalari guruhdan chiqishga muvaffaq bo‘ldi. Bu katta qadam. Ammo hali boshlanishi, xolos.
Gambiyalik murabbiy Mattar M’Boge, hozir Fifa tarkibida iste’dodlarni aniqlash bo‘yicha ishlayotgan mutaxassis, muammoni aniq ta’riflab berdi: aksar afrikalik futbolchilar bunday yuqori boshli, doimiy “bo yoki yo‘q” o‘yinlarga odatlanmagan. Yevropa va Janubiy Amerika futbolchilari esa bunday muhitda ulg‘ayadi. Ular Nations League, yuqori darajadagi saralashlar, doimiy pley-offlar orqali bosimni boshqarishni o‘rganadi.
Afrikada Nations League loyihasi yo‘lga qo‘yilmoqda. Bu – muhim qadam. Har bir o‘yinda tushib qolish va chiqib ketish xavfi bo‘lsa, har turda nimadir hal bo‘lsa, terma jamoalar asta-sekin kollektiv mas’uliyatni, o‘yin taqdirini oxirigacha nazorat qilishni o‘rganadi. Bu esa mundiallarda ham o‘z samarasini berishi kerak.
Maydondan tashqaridagi to‘siqlar: vizalar, rad javoblari va sukut
Qog‘ozda bu – kengaytirilgan, yanada “inklyuziv” mundial edi. Amalda esa Afrika qit’asi yana eshik oldida to‘xtab qoldi.
Ivory Coast va Senegal muxlislariga AQSh rasmiylari tavsiya qilgan turistik vizalar turi berilmadi. Algeria, Cape Verde va Tunisia fuqarolaridan esa dastlab viza olish uchun 15 ming dollargacha depozit talab qilindi. Futbol bayrami bo‘lishi kerak bo‘lgan turnir millionlab afrikaliklar uchun qog‘ozbozlik devoriga urildi.
Qit’aning eng nufuzli hakami, somalilik Omar Artan ham final bosqichi boshlanishiga besh kun qolganda kirish ruxsatidan mahrum bo‘ldi. U barcha hujjatlar joyida ekanini aytdi, biroq baribir qaytarib yuborildi. Qiziq tomoni – Uefa ko‘p o‘tmay uni PSG va Aston Villa o‘rtasidagi Super Cup uchrashuviga bosh hakam qilib tayinladi. Ya’ni, Yevropa uchun u yetarlicha ishonchli, ammo mundial mezbonlari uchun emas.
Fifa bu borada keskin tanqid ostida qoldi. Shuningdek, United States hujumchisi Folarin Balogun olgan bir o‘yinlik diskvalifikatsiya keyinchalik to‘xtatilgani ham savollar tug‘dirdi. Caf esa bu masalalarda jamoatchilik oldida qat’iy pozitsiya bildirmadi. Yevropadagi futbol tashkilotlari keskin bayonotlar bilan chiqayotgan bir paytda, Afrika tomoni sukutni afzal bildi.
Oldinda 2030: Afrika uyiga qaytadi, savollar esa ko‘payadi
Fifa prezidenti Gianni Infantino 48 ta jamoali format muvaffaqiyatidan keyin 64 ta ishtirokchili mundial g‘oyasini ham stol ustiga qo‘ydi. Bunday bo‘lsa, Afrikaga yana-da ko‘proq kvota tushadi. Ko‘proq jamoa, ko‘proq imkoniyat. Lekin bu safar ko‘rganimiz shuni ko‘rsatdiki, sonning ko‘payishi sifatni o‘z-o‘zidan oshirmaydi.
Bu mundial Afrikaga ko‘plab “birinchi”larni hadya etdi: Egypt va DR Congo ilk bor g‘alaba qozondi, Cape Verde, Ivory Coast va South Africa ilk bor guruhdan chiqdi, Morocco esa chorak finalni odatga aylantira boshladi. Ammo umumiy manzaraga qaralsa, taraqqiyot hanuz sekin, og‘ir qadamlarda kechmoqda.
2030 yilda World Cup Afrika tuprog‘iga qaytadi. Morocco Spain va Portugal bilan birga mezbonlik qiladi. Demak, bu safargi xatolar, so‘nggi daqiqalarda boy berilgan g‘alabalar, psixologik bosim ostida yo‘qolgan diqqat – bularning barchasi endi dars bo‘lishi kerak.
Savol endi shunday: Afrika o‘sha darslarni o‘z vaqtida o‘zlashtiradimi yoki 2030 yilda ham shu sahnani – so‘nggi daqiqalardagi alamli qulashlarni – yana bir bor tomosha qilamizmi?
