2030 yilgi Jahon chempionati: uch qit’a va uch mezbon

2026 yilgi 48 jamoali, uch mamlakatli format hali hazm bo‘lib ulgurmaydi, 2030 yilgi Jahon chempionati esa futbol xaritasini yanada kengaytiradi. Turnir tarixida ilk bor bir nechta konfederatsiya hududida, uch asosiy mezbon bilan o‘tkaziladi va bu safar taqvimda nafaqat kelajak, balki yuz yillik xotira ham bor.

Uch mezbon, ikki konfederatsiya, bitta katta sahna

Rasmiy mezbonlar uchlik: Marokash, Portugaliya va Ispaniya. Bu uchlik Jahon chempionatini ilk bor bir vaqtning o‘zida Yevropa va Afrika konfederatsiyalarida o‘tkazadigan loyiha sifatida tarixga kiradi. Ayniqsa, turnir ilk marta Shimoliy Afrikaga qadam qo‘yadi – bu o‘ziyoq siyosiy ham, sport nuqtayi nazaridan ham ramziy qadam.

Lekin 2030 yilgi musobaqaning geografiyasi faqat shu bilan cheklanmaydi. Fifa yuz yillik yubileyga alohida sahna tayyorladi: Montevideo shahridagi Estadio Centenario – 1930 yilgi ilk Jahon chempionati finaliga mezbonlik qilgan stadion – yana bir bor turnir o‘yinini qabul qiladi. Bunga qo‘shimcha ravishda Argentinada ham, Paragvayda ham bittadan uchrashuv o‘tkaziladi. Bir turnir, uch asosiy mezbon, jami olti mamlakat – futbol tarixida bunday yoyilish bo‘lmagan.

Bidlar kurashi: Yevropa–Afrika ittifoqi Janubiy Amerikani ortda qoldirdi

Jarayon 2022 yilda boshlanganida, hamma narsa klassik kurashdek ko‘ringan: qit’alar navbatini belgilovchi qoidalar tufayli Osiyo (AFC) va Shimoliy Amerika (Concacaf) federatsiyalari Qatar 2022 va Shimoliy Amerika 2026 tufayli avtomatik chetga surilgan, sahnada asosan Yevropa va Janubiy Amerika qolgan edi.

Ispaniya va Portugaliya – 2018 va 2022 bidlarida yutqazgan, 2026 uchun esa nomzod bo‘la olmagan juftlik – 2023 yilda o‘z loyihasini yangi darajaga olib chiqdi: ular Marokashni ham sherik sifatida qo‘shib, Yevropa–Afrika ko‘prigini yaratdi. O‘sha yilning o‘zida Conmebol ham qarshi javob berdi: Urugvay, Argentina, Paragvay va Chili “Centenary World Cup” nomi ostida o‘z qo‘shma bidini taqdim etdi. G‘oya ravshan edi – turnirning 100 yilligi Janubiy Amerikaga qaytishi kerak, degan da’vo.

2023 yil oktabrida Fifa kengashi yakdil qaror bilan Marokash–Portugaliya–Ispaniya uchligini Janubiy Amerika loyihasidan ustun qo‘ydi. Shunday qilib, yubiley turnirining asosiy sahnasi Yevropa va Afrikaga ko‘chdi.

Janubiy Amerika nega baribir o‘yin oladi?

Shu yerda eng qiziq burilish yuz berdi. Fifa prezidenti Gianni Infantino Urugvay, Argentina va Paragvayga bittadan o‘yin berilishini e’lon qildi. Rasman – Jahon chempionati yuz yilligini “eng munosib tarzda” nishonlash uchun.

Urugvay – ilk chempionat mezboni va g‘olibi, finalda 4:2 hisobida Argentinani mag‘lub etgan mamlakat. Paragvay esa Conmebol qarorgohi joylashgan davlat sifatida alohida e’tirofga ega bo‘ldi – 1930 yilda yagona konfederatsiya aynan shu yerda shakllangan.

Montevideo esa alohida markazga aylanadi: Fifa turnir boshlanishidan bir hafta oldin, 2030 yil 13 iyunga yaqin Estadio Centenario sahnasida “yagona yubiley tantanasi”ni o‘tkazishni rejalashtirgan. Tarixiy stadion, tarixiy sana, bitta o‘yin – bu marta Urugvayga butun dunyoning nigohi yana qaytadi.

Bu qaror sportdan tashqarida ham oqibatlar keltirdi: Janubiy Amerikaga bittadan o‘yin berilgani sababli Conmebol 2034 yilgi mezbonlik uchun endi nomzod bo‘la olmaydi. Qoidalar bo‘yicha navbat Osiyo va Okeaniyaga o‘tadi. Natija ma’lum: 2034 yilgi turnir Saudiya Arabistoniga berildi va bu tanlov inson huquqlari tashkilotlari tomonidan keskin tanqid ostiga olindi.

Necha jamoa qatnashadi? 48mi yoki 64?

Hozircha rasmiy format – 48 jamoa. 2026 yilgi modelni davom ettirish rejalashtirilgan edi. Lekin aynan shu Jahon chempionati davomida Infantino sahnaga yangi g‘oyani tashladi: yana 16 ta terma jamoadan iborat kengayish ehtimoli.

U buni ochiq aytdi: bu masala turnirdan so‘ng tegishli qo‘mitalarda muhokama qilinadi. Uning ta’kidlashicha, Jahon chempionati “butun dunyo uchun” bo‘lishi kerak, nafaqat Yevropa va Janubiy Amerika uchun. Bu ritorika allaqachon 2025 yilda Conmebol prezidenti Alejandro Domínguez tomonidan ilgari surilgan taklif bilan hamohang: u 100 yillik sharafiga ishtirokchilar sonini 64 taga oshirish bo‘yicha rasmiy taklif kiritgan edi. Uning so‘zlari sodda, lekin aniq: yuz yillik faqat bir marta nishonlanadi.

Shu bois, 2030 yilgi turnir formati hozircha savol ostida turibdi. Sahna mezbonlari ma’lum, lekin unda nechta aktyor – 48 yoki 64 terma jamoa – chiqishi haqida yakuniy hukm hali berilmadi.

Stadionlar xaritasi: 17 shahar, 20 stadion, Ispaniya markazda

Ispaniya Jahon chempionatiga oxirgi bor 1982 yilda mezbonlik qilgan. O‘shanda final Madriddagi Bernabéu sahnasida bo‘lib, Italiya G‘arbiy Germaniyani mag‘lub etgan edi. Oradan qariyb yarim asr o‘tib, mamlakat yana markaziy maydonga qaytmoqda.

2030 yilgi turnir 17 ta mezbon shaharda o‘tkaziladi – bu 2026 yildagidan bittaga ko‘p. Taklif etilgan 20 stadionning 11 tasi Ispaniyada joylashgan. Barcelona, Madrid, San Sebastián – bu nomlar futbol xaritasida allaqachon muhrlangan, endi ular yubiley turnirining ham markaziga aylanadi.

Marokash tomonda Marrakech va Tangier sahnaga chiqadi. Portugaliya esa Porto va Lisbon bilan o‘z ulushini qo‘shadi. Har bir mamlakat o‘z futbol madaniyatini, o‘z shovqinini, o‘z ritmini olib kiradi. Uch xil madaniyat, uch xil futbol atmosferasi – barchasi bitta kubok uchun.

Eng katta bahs: yubiley o‘yinlari va siyosiy oqibatlar

Hozirgacha bo‘lgan eng katta munozara? Shubhasiz, Janubiy Amerikaga berilgan yubiley o‘yinlari atrofida. Fifa Janubiy Amerika bidini rad etib, lekin baribir Urugvay, Argentina va Paragvayga bittadan uchrashuv bergani bilan murakkab, ammo o‘ylangan siyosiy kombinatsiyani tanladi.

Bir tomonda – tarixga hurmat, ilk chempionatga qaytish, Estadio Centenario va Montevideo atrofidagi romantika. Ikkinchi tomonda esa – qit’alar rotatsiyasi qoidalari orqali Conmebolning 2034 yilgi poygadan avtomatik chetlatilishi va Osiyo hamda Okeaniya uchun yo‘lning ochilishi. Natijada Saudiya Arabistonining tezkor g‘alabasi va uning atrofidagi keskin bahslar.

2030 yilgi Jahon chempionati shu tarzda nafaqat futbol maydonlarida, balki siyosiy va tarixiy kontekstda ham eng murakkab turnirlardan biriga aylanib bormoqda. Savol endi shunday: bu ulkan, uch qit’aga yoyilgan sahna asosan yubiley romantikasini eslatadimi yoki global futbolning yangi, yanada keskin davriga kirish nuqtasiga aylanadimi?