WNBA o‘yinida ‘XX-XY’ futbolkalari mojarosi: kimning tarafida?
Indiana Fever va Atlanta Dream o‘rtasidagi yakshanba kungi o‘yin parketdagidan ko‘ra tribunadagi kiyim tufayli ko‘proq esda qoldi. Yana o‘sha mashhur, badbashara “XX-XY” futbolkalari. Hamma ularning nimani anglatishini biladi: bu na ilmiy bahs, na “fikr erkinligi” ramzi. Bu – trans insonlarni nishonga oladigan, ularni bu makondan siqib chiqarishga qaratilgan aniq siyosiy ishora.
Mazkur futbolkalarni ishlab chiqaradigan brend trans insonlarning huquqlarini cheklashga urinayotgan tashkilotlarga mablag‘ yig‘adi. Shuning o‘ziyoq bu kiyimni oddiy dizayn emas, aniq maqsadli signalga aylantiradi. “Bu yerda trans insonlar uchun joy yo‘q”, degan yozuvni kattakon harflar bilan ko‘tarib yurishga teng.
Tribunalardagi chiziq: xavfsizlik xodimi va bir qaror
O‘yinda ishlayotgan liga xavfsizlik xodimi bu futbolkalar bilan kirgan muxlislarni ko‘rib, ularni ustini berkitishni so‘radi. Xuddi kimdandir konfederatlar bayrog‘i tushirilgan kiyimni yechishni yoki arenani tark etishni so‘rashgani kabi. Sabab bir xil: maqsadli kamsitish, muayyan guruhni o‘zini begona, xavotirda his qilishga majburlash.
Bu oddiy, sog‘lom qarorga o‘xshardi. Arenaga kelgan trans muxlislar – yoki shunchaki trans insonlarning huquqlarini hurmat qiladigan odamlarga – “bu joy siz uchun xavfsiz” degan signal kerak edi. Xavfsizlik xodimi aynan shuni himoya qilmoqchi bo‘ldi.
Ammo liga bu chiziqni boshqa tomondan chizdi.
Ertasi kuni WNBA rasmiy bayonot chiqardi va o‘sha xodimni noto‘g‘ri ish qilganlikda “tuzatdi”: Liga muxlislar futbolkalarini berkitishga majburlanmasligi kerakligini ma’lum qildi. “Bu sodir bo‘lmasligi kerak edi”, degan mazmundagi bayonot bilan WNBA o‘z xodimining harakatini ochiqchasiga rad etdi.
Shu bilan, tribunada nafrat ramzini ko‘tarib o‘tirganlar himoyaga ega bo‘ldi. O‘zini himoyasiz his qilayotganlar esa yana bir bor chetga surilgandek bo‘ldi.
Atlanta Dreamning pozitsiyasi: “inklyuziya”, lekin kim uchun?
Atlanta Dream ham jim o‘tirmadi. Klub ham alohida bayonot berdi va unda WNBA xavfsizlik xodimining harakati “bizning standartlarimizga mos kelmadi” degan ruhdagi fikr bildirildi. Klub o‘zini bu qarordan uzoqlashtirishga shoshildi: Dream xodimlari bu qarorga aloqador bo‘lmaganini alohida ta’kidladi.
Matnda “barchaga xavfsiz va inklyuziv muhit yaratish” haqida gap ketadi. Ammo shu yerda savol tug‘iladi: “barcha” deganda kim nazarda tutilmoqda? Trans muxlislar, o‘zini himoyasiz his qilayotgan insonlar hammi? Yoki nafrat ramzini ko‘tarib kelgan muxlislar ham shu “barcha” ichida, qolganlarning hisobiga bo‘lsa ham?
“Axborot erkinligi” shiori ostida arenaga kirib kelayotgan bu kampaniya aniq bir maqsadga xizmat qiladi: trans insonlar uchun maydonni, tribunani, jamoat makonini toraytirish. “Xavfsiz va inklyuziv” muhit shunday niyat bilan kelganlarga ham keng quchoq ochishi kerakmi?
Til bilan yuvilgan siyosat: sarlavhalardagi noqulaylik
Bunday qarorlarning axloqiy og‘irligini ko‘rish uchun ko‘pincha matbuot sarlavhalariga qarashning o‘zi kifoya. Qanchalik noqulay mavzuni yumshatishga urinilsa, til shunchalik g‘alati bo‘lib qoladi.
Associated Press xabari ustidagi ESPN sarlavhasi bunga yaqqol misol: “WNBA: Security wrong to ask fans to cover shirts' transgender messaging”. Go‘yoki bu oddiy “transgender xabari” haqida gap ketayotgandek. Go‘yoki bu shior trans insonlarning huquqlarini yo‘qqa chiqarishga qaratilgan siyosiy kampaniyaning bir bo‘lagi emasdek.
Bu yerda “transgender messaging” degan ibora asl ma’noni yuvib yuboradi. Gap “fikr bildirish” emas, maqsadli kamsitish, arenaga kelgan muayyan guruhni ochiqchasiga rad etish haqida ketmoqda.
Uzoq davom etayotgan kampaniya va noxolis betaraflik
Bu “XX-XY” futbolkalari WNBA arenalarida birinchi marta paydo bo‘layotgani yo‘q. Kampaniya ancha vaqtdan beri davom etmoqda, bu esa bir narsani aniq ko‘rsatadi: liga ham, klublar ham, ularni yoritayotgan media ham bu ramz nimani anglatishini juda yaxshi biladi. Bu endi “tushunmaslik” yoki “hali o‘rganib ulgurmadik” darajasidan o‘tib ketgan.
Shu bosqichda “ular hali ma’nosini anglab yetgani yo‘q” deb o‘ylashdan ko‘ra, boshqa savol ko‘ndalang turadi: balki ular bu futbolkalar ortidagi g‘oyaga qarshi emasdir?
Betaraflikka o‘xshab ko‘rinadigan pozitsiya aslida juda aniq tomonni tanlash bo‘lib chiqishi mumkin. Agar arenaga kelgan trans muxlis o‘zini himoyasiz his qilsa, lekin nafrat ramzini ko‘tarib kelgan muxlis “huquqi” himoya qilinsa, bu kimning makoni? Kim uchun bu o‘yinlar “xavfsiz” va “inklyuziv”?
Savol endi shunday: WNBA chindan ham kim bilan bir safda turibdi – maydonni hamma uchun ochib berishni istaganlar bilanmi yoki uni sekin-asta toraytirayotganlar bilanmi?
