Skotlandiyaning futbol maydonidagi g‘alabasi
Boston ko‘chalarida kilt kiygan, qop-qora duduk sadolari ostida yurayotgan skotsiyaliklarni tomosha qilib, soatlab o‘tirsa bo‘ladi. Ular shunchaki sayyoh emasdi. Ular – Tartan Army. Ular – bu yozning eng kuchli futbol hikoyalaridan birining bosh qahramonlari.
Stadionda esa bu armiyaning ovozi osmonga ko‘tarildi. Skotsiya Haiti ustidan g‘alaba qozondi. 36 yillik kutilishdan keyingi ilk Jahon chempionati g‘alabasi. Bu faqat uch ochko emasdi. Bu – avlodlar oralig‘ini bog‘lagan xotira, uzoq tanaffusdan keyin qaytgan g‘urur edi.
Keyin ular bevosita boshqa sport olamiga kirib bordi. Boston Red Sox o‘yini birdaniga o‘zgarib ketdi: qizil tizzagacha paypoqlar, qo‘shiq, hazil-mutoyiba – beysbol stadioni bir necha soatga Jahon chempionati sahnasiga aylandi. Yevropaliklar uchun murakkab bo‘lib tuyuladigan o‘yin qoidalarini ularga mahalliy muxlislar tushuntirib berdi. Javobiga esa skotsiyaliklar o‘sha kechani hech qachon unutmaydigan darajada ruh, shovqin va samimiyat bilan to‘ldirishdi.
Bir mahalliy muxlis ko‘zida yosh bilan ularga minnatdorchilik bildirayotgan lavha internetda tarqaldi. U skotsiyaliklarga hayotidagi “eng yaxshi vaqt” uchun rahmat aytdi. Endi esa navbat Miami shahriga. Skotsiya “bosqini”ni kutayotgan navbatdagi shahar. Norveglar, gollandlar – ular ham boradigan joyida shu ruhni qoldiradi. “United by football” degan shiorni aynan muxlislar hayotga tatbiq etyapti.
Turnirning yashirin qahramonlari
Euro 2024 direktori sifatida men ham skotsiyaliklar bilan bevosita tanishdim. Ular nemislarning yuragini ko‘p vaqt talab qilmasdan zabt etdi. Do‘stliklar paydo bo‘ldi, hozir ham ikki tomonda asrab kelinadi. Buni o‘z uy klubim FT Gern misolida ko‘rdim. Qizim skotsiyalik muxlis bergan nishonni hanuz xotira sifatida asrab yuribdi.
Yillar davomida mendan yirik sport musobaqalarining maqsadi haqida so‘rashganida, darhol 2006 yilgi Jahon chempionatini eslardim. O‘sha payt javobim aniq edi: bu – mening futbolchilik faoliyatimdagi eng muhim voqea, chunki men o‘sha yerda mamlakat uchun o‘ynash nimani anglatishini his qilganman. Mamlakatimiz o‘zini dunyoga yangi, ochiq qiyofada ko‘rsatgan edi.
Lekin orqaga qarab, skotsiyaliklar bilan uchrashuvlarimdan so‘ng bir narsani kechroq tushundim: bunday bayramlarda bosh rolni mezbonlar emas, mehmonlar o‘ynaydi.
Shuning uchun ham Skotsiyaning bu safargi ishtiroki – haqiqiy omad. Avvalgi 32 jamoali formatda ular 1998 yildan beri Jahon chempionatiga chiqa olmagan. Endi esa maydonda ham, tribunada ham bor. 48 jamoaga kengayishiga qarshi bo‘lganlar uchun bu o‘zi bir dalil emasmi?
Format, sifat va qo‘rqayotgan Yevropa
Turnir kengayishi qattiq tanqid qilindi. Eng so‘nggi keskin fikrlardan birini Uefa prezidenti Aleksander Ceferin bildirdi, u sifat pasayayotganini ta’kidladi. Bunga javoban 13 ta Yevropadan tashqari mamlakat – jumladan, 2022 yilgi yarim finalchi Marokash – ochiq xat bilan norozilik bildirdi.
Bu mojaro aslida bir narsani ochib berdi: Uefa manfaatlari dunyoning qolgan qismidan farq qiladi. Yevropa boshqalar yetib olayotganini ko‘ryapti va o‘z ustunligidan ayrilishdan cho‘chiyapti. Fifa esa butun dunyoda futbolni rivojlantirishni o‘z missiyasi deb e’lon qilgan. Buni faqat ishtirok orqali amalga oshirish mumkin. Sifatdagi tafovutlarni tan olishga to‘g‘ri keladi.
Birinchi sakkizta Jahon chempionati final bosqichida birgina Afrika vakili bor edi – 1934 yilda Misr. 1966 yilda esa dekolonizatsiya avjida bo‘lgan paytda Afrika mamlakatlari Angliyadagi Jahon chempionatini boykot qildi. Sabab oddiy: Fifa ularga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘llanma kafolatini bermagan.
Bugun esa manzara butunlay boshqacha. Futbol dunyodagi mamlakatlarning yarmidan ko‘pida allaqachon birinchi sport. Va bu raqam o‘sishda davom etyapti.
Kichik davlatlar, katta hikoyalar
Bu Jahon chempionati qit’alardan oshib o‘tadigan hikoyalarni tug‘dirmoqda. DR Congo Cristiano Ronaldo boshchiligidagi Portugaliyaga qarshi durangga erishdi. Debyutant Cape Verde esa Yevropa chempioni Ispaniya va sobiq Jahon chempioni Uruguay bilan bir xil natijani qayd etdi.
Markaziy Osiyodan ilk bor jamoa ishtirok etmoqda. Uzbekistan bosh murabbiyi Fabio Cannavaro – 2006 yilgi Jahon chempioni va o‘sha yili Fifa tomonidan dunyoning eng yaxshi futbolchisi deb topilgan inson – Kolumbiyaga qarshi gol muallifi Abbosbek Fayzullaev bilan tenglashib, jon kuydirib xursand bo‘ldi. Bu kadrlar nafaqat o‘yinni, balki butun mintaqaning umidini ifodalaydi.
Dastlabki haftalarda Lionel Messi, Kylian Mbappé, Harry Kane, Erling Haaland kabi superyulduzlar shu “kichik” jamoalar bilan sahnani bo‘lishdi. Tez orada diqqat yana to‘liq ularga qaytadi. Yangi formatdagi 32 jamoalik pley-off tufayli guruh bosqichi tobora kubok turnirlaridagi ilk bosqichga o‘xshab boryapti. Hech bir an’anaparast bunday bosqichni milliy kuboklardan olib tashlashni istamaydi, lekin Jahon chempionatida bunga boshqacha ko‘z bilan qaralayotgani ham rost.
Shu fon’da Fifa bir qator qarorlari bilan nishonga tegdi. Ularni faqat “pul ortidan quvmoqda” deb ayblash oson, lekin iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish – zarurat. Har bir qishloq klubi biladi: musobaqa o‘tkazib, tushum topmasang, yashab bo‘lmaydi.
Tanqid qaerga qaratilishi kerak?
Shunga qaramay, e’tiroz bo‘lishi shart bo‘lgan joylar bor. Masalan, chiptalar narxi. Fifa haqiqiy talab ko‘lamini to‘liq ochiqlamayotgani, raqamlar bilan o‘ynab, tushumni maksimal darajada oshirishga urinayotgani haqida ayblovlar bor. Bu xavotirni jiddiy qabul qilish kerak.
Yana bir g‘oya – Jahon chempionatini har ikki yilda bir o‘tkazish taklifi. Bu takrorlanayotgan fikr bezovta qiladi. Bunday turnirlar tayyorgarlikni, keyingi ishlov va merosni talab qiladi. Har ikki yilda bir marotaba o‘tkaziladigan Jahon chempionati o‘sha sehrni yo‘qotishi mumkin.
Klublar darajasida esa yana bir bosim manbai paydo bo‘ldi. Kattalashtirilgan Club World Cup allaqachon tiqilinch bo‘lgan taqvimni yanada siqib tashladi. Bir necha haftaga cho‘ziladigan, ba’zida keskin issiq sharoitlarda o‘tadigan qo‘shimcha turnir futbolchilarning yelkasiga yana bir yuk bo‘lib tushdi. Savol aniq: professional futbolchi yana qancha musobaqa va o‘yinga dosh bera oladi?
Infantino, siyosat va ishonch inqirozi
Eng tashvishli jihatlardan biri – Gianni Infantino va Donald Trump kabi kuchli siyosiy figuralar o‘rtasidagi yaqin aloqalar. Jahon chempionati tobora “sotilayotgan” ko‘rinishga ega bo‘lyapti. Bu esa futbolning ishonchliligini yemiradi.
Natijada muxlislar o‘zini noqulay his qilmoqda. Ular uchun Fifa bilan turnirning o‘zini ajratib ko‘rish tobora qiyinlashib boryapti. Futbol esa aslida boshqacha bo‘lishi kerak edi.
Futbol – qoidalar asosidagi, hamma tushunadigan o‘yin. Bir oy davomida dunyo e’tiborini bu darajada o‘ziga tortadigan boshqa tadbir yo‘q. Shuning uchun ham bu o‘yin insoniyat qanday yashamoqchi ekanini muhokama qilish uchun eng qulay maydon bo‘lib turibdi. Lekin ayni paytda futbol boshqa, ancha shubhali maqsadlari bo‘lgan kuchlar tomon tortilmoqda.
Bu bosimga qarshi turish uchun kuchli Yevropa va kuchli Uefa zarur. Ceferin’ning Euro 2028 uchun past chipta narxlarini va’da qilgani to‘g‘ri qaror. U turar joy va sayohat xarajatlarini ham nazorat ostida ushlashni istayapti. Futbol elita uchun ajratilgan hashamat bo‘lib qolmasligi kerak.
“Die Welt zu Gast bei Freunden” – “Dunyo do‘stlar mehmoni sifatida” – 2006 yilgi Jahon chempionatining shiori shunday edi. Men o‘sha ruhni Janubiy Afrika va Braziliyada, futbolchi sifatida qatnashgan boshqa ikki Jahon chempionatida ham his qilganman.
Skotsiyaliklar Boston ko‘chalarida, Red Sox stadionida, keyin esa Miami tomon yo‘l olar ekan, bizga bir narsani yana bir bor eslatib qo‘ydi: yirik turnirlarning haqiqiy qiymati kubokda emas, mehmon bo‘lib kelgan odamlarning xotirasida qoladigan lahzalarda.
Savol endi shunday: Fifa va Uefa bu ruhni asrab qola oladimi – yoki futbolni kalendar va siyosiy bitimlar orasida yo‘qotib qo‘yadimi?
