Kulkandidagi qora‑oq ekran ortidan futbol sayohati
Kulkandidagi qora‑oq ekran ortidan boshlangan sayohat
2000-yillarning boshida Bangladeshning Kulkandi qishlog‘ida bitta kichkina hovli bor edi, u yerda jahon futboli tom ma’noda butun mahallani yig‘ib qo‘yardi. Shahidul Parthaning oilasiga tegishli 14 dyuymli qora‑oq televizor batareyada ishlardi, lekin o‘sha atrofda deyarli yagona ekran shu edi. O‘nlab odam emas – sakson nafargacha tomoshabin hovliga to‘planib, sutli choy ho‘plab, pechenye chaynab, Braziliya va Argentina hujumlarini ko‘z uzmay kuzatardi.
Gol urilgan zahoti hovli portlab ketgandek bo‘lardi. Partha eslaydi: odamlar baqiradi, sakraydi, o‘yinchilarga go‘yo maydonda yonma-yon yugurayotgandek yo‘l ko‘rsatadi: “O‘sha tomonga o‘t!”, “Tezroq, tezroq!” U o‘sha paytda bola edi, hozir esa 35 yoshda, Pensilvaniyaning Hatfield shahrida dasturiy ta’minot muhandisi va mahalliy boshqaruv organlarida komissar bo‘lib ishlaydi. Ammo Braziliyaga bo‘lgan muhabbati uni hamon Kulkandidagi o‘sha hovliga qaytarib turadi.
Jahon chempionatisiz ham futbol mamlakati
Bangladesh terma jamoasi hech qachon Jahon chempionatiga chiqqan emas. Baribir bu yurt futbolni boshqacha sevadi. 170 milliondan ortiq aholisi bor mamlakatda, ayniqsa Argentina va Braziliyaga bo‘lgan ishtiyoq avloddan-avlodga o‘tib kelmoqda, ularning diasporasi esa bu tuyg‘uni yanada uzoqqa olib chiqdi.
Buni raqamlar ham tasdiqlaydi: 16 iyun kuni Argentina – Jazoir uchrashuvi bo‘yicha Guardian’ning jonli blogiga kirishlarning deyarli beshdan biri Bangladeshdan bo‘lgan. Brahmanbariyada bir Braziliya ishqibozi uyini butunlay yashil-sariq rangga bo‘yab, fasadiga futbolchilarning murallarini chizdirgan. Qo‘shma Shtatlardagi ko‘plab bangladeshliklar uchun Janubiy Amerika gigantlarini qo‘llab-quvvatlash – bu shunchaki sport emas. Bu o‘z ildizlari, madaniyati va Bangladesh mustaqilligi bilan bog‘lanish usuli.
Pelé davridan boshlangan yaqinlik
1971 yilda Bangladesh G‘arbiy Pokistondan mustaqillikka erishgach, teleeshittirish tarmog‘i sekin-asta rivojlana boshladi. Aynan o‘sha yillarda, 1970-larda, Pelé dunyo yulduziga aylangan davrda, Braziliyaga bo‘lgan muhabbat ham tug‘ildi. Yangi davlat fuqarolari uchun sobiq mustamlaka bo‘lgan, resurslari cheklangan, ammo futbol orqali dunyoni zabt etayotgan Braziliya o‘ziga juda tanish ko‘rinardi.
Mehedi Farhana bolaligini eslaydi: 1980-yillarda uchinchi sinf tarix darsligida Pelénining qashshoqlikdan boshlangan hayoti va shon-shuhrat sari ko‘tarilishi alohida hikoya qilingan. Hozir 48 yoshda, Hatfieldda farmatsevt bo‘lib ishlaydi, o‘zi va oilasi umrboqiy Braziliya muxlislari.
“Biz o‘sha paytda uchinchi dunyo mamlakatimiz, resurslarimiz juda kam, lekin dunyoga ‘qila olamiz’ deb ko‘rsatgimiz kelardi,” deydi u. “Braziliyaliklar ham shunday: kambag‘al, imkoniyati cheklangan, lekin baribir isbot berishyapti.” Farhana bolaligida tun yarmida uyg‘onib, Jahon chempionati paytida Braziliya o‘yinlarini tomosha qilganini unutmaydi.
1986: rangli televideniye va yangi afsonalar
1980-yillarga kelib Bangladeshda rangli televizorlar keskin ko‘paydi. 1986 yilgi Meksikadagi Jahon chempionati esa mamlakat uchun burilish bo‘ldi: davlat telekanali BTV turnirni jonli namoyish qildi, ko‘pchilik ilk bor butun musobaqani boshidan oxirigacha ko‘rdi. O‘sha yozda Argentina va Braziliya Bangladeshdagi millionlab tomoshabinlarning qalbini zabt etdi.
Chorak finalda Argentina Angliyani mag‘lub etdi. Bu o‘yin Bangladesh tarixida alohida ohang bilan yangradi – chunki aynan Angliya bugungi Bangladesh hududini deyarli ikki asr mustamlaka qilib turgan edi. O‘sha bahsda Diego Maradona “xudoning qo‘li” nomini olgan mashhur golni urdi. Oradan o‘nlab yillar o‘tdi, lekin Bangladeshda bu epizod hanuz hayrat bilan eslanadi.
Nyu-Yorkdagi Long Islandda yashovchi, 40 yoshli Onyx Chowdhury shunday deydi: “Katta yulduzlar chiqib kelib, ilgari bizni bosib olgan davlatlarni mag‘lub etyapti. Oddiy bir futbol o‘yinida bo‘lsa ham, bu odamlarning yuragida albatta iz qoldiradi.” Uning oilasida ham avlodlar o‘rtasidagi chiziq aniq: o‘zi va ukalari – Argentina tarafdori, onasining yoshi katta qarindoshlari esa Braziliyani qo‘llab-quvvatlaydi.
“Katta avlod Peléni tilga oladi – 70-yillar uning davri edi. 80-yillarda Maradona paydo bo‘ldi. Endi esa mening avlodimda Messi davri. Muxlislik shunday qilib pastga, keyingi avlodlarga o‘tib kelmoqda,” deydi u.
Siyosiy zulm, yashirin yig‘ilishlar va yagona bayram
1986 yilgi turnir Bangladesh uchun faqat futbol emasdi. Mamlakat 1970–80-yillarda harbiy boshqaruv ostida yashadi, siyosiy taranglik kuchli edi. 40 yillik tajribaga ega jurnalist va yozuvchi Ibrahim Chowdhury o‘sha paytda yangi bitiruvchi, faollardan biri bo‘lgan. U xalqaro mehnat harakatini qo‘llab-quvvatlagan guruh tarkibida politsiyadan yashirinardi.
“Biz harbiy hukumatga qarshi kurashayotgan edik. O‘sha paytda yagona katta ko‘ngilochar narsa – Jahon chempionati bo‘ldi,” deydi u. “Yig‘ilib o‘yin ko‘rardik, politsiya esa bizni qidirardi. Bitta do‘stimiz tashqarida navbatchilik qilib, militsiya kelmayotganini kuzatardi. Butun siyosiy harakatlar turnir vaqtida go‘yo muzlab qolgandi. Bu juda esda qolarli lahzalar edi.”
Hozir 65 yoshli Ibrahim North Brunswick, Nyu-Jersida yashaydi va umrboqiy orzusini amalga oshirish arafasida. U yozgi Jahon chempionati uchun ko‘ngilli sifatida tanlab olindi – stadionlarda muxlislarni kutib olib, yo‘l ko‘rsatadi.
“Bir umr bu turnirni jurnalist sifatida yoritishni orzu qilganman, lekin imkon bo‘lmagan,” deydi u. “Qo‘shma Shtatlar, Kanada yoki Meksikada bo‘ladigan turnir uchun ham jurnalist akreditatsiyasiga, ham ko‘ngillilikka ariza berdim. Ko‘ngilli sifatida qabul qilinishim – o‘sha orzuga eng yaqin nuqta.”
Patersondagi osmon-moviy avlod
Nyu-Jersidagi Paterson shahri – Nyu-York tashqarisidagi eng yirik Bangladesh diasporalaridan biri. Bu yerda 2018 yilda tashkil etilgan Bangladeshi American Sports League o‘nlab emas, yuzlab yigitlarni birlashtirdi: 14 yoshdan 35 yoshgacha bo‘lgan futbolchilar ligada qatnashadi, ularning aksariyati Argentina muxlislari.
Liganing kotibi, 34 yoshli muhandis Monsur Latif Janubiy Amerika gigantlari haqida gapirganda, ohang birdan o‘zgaradi: “Bangladeshliklar uchun bu oddiy terma jamoalar emas, bu – hissiyot. Ular Braziliya yoki Argentinani ‘ular’ emas, ‘biz’ deb his qiladi. Hech qaysimiz u davlatlarda bo‘lmagan bo‘lsak ham, ichimizdagi tuyg‘u o‘zgarmaydi.”
Latif o‘zini “qat’iy Argentina ishqibozi” deb ataydi. U osmon-moviy-oq libosni, bolaligida akalari bilan o‘yin tomosha qilgan kechalarni alohida e’zozlaydi. “Ularning o‘yin uslubi,” deydi u, “hammasi mukammaldek tuyuladi.”
Turnir davomida Bangladesh diasporasi uyma-uy tomosha kechalari uyushtirmoqda. Qiziq tomoni shundaki, Latif o‘zi Argentina muxlisi bo‘lsa-da, 19 iyun kuni do‘stining uyida bo‘lib o‘tgan tonggacha davom etgan tomosha chog‘ida Braziliya – Haiti uchrashuvida braziliyaliklar uchun qichqirib, quvonch bilan sakrab turgan.
Maradona afsonasi va yangi chaqaloq muxlislar
1986 yilgi turnir tugaganiga o‘ttiz yildan oshdi, ammo o‘sha yoz Bangladesh diasporasida hanuz tirik. Onyx Chowdhury ham, Monsur Latif ham o‘sha chempionat tugagach tug‘ilgan. Biroq ular uchun Maradonaning fintlari, “xudoning qo‘li” goli – go‘yo oilaviy rivoyat, avloddan-avlodga o‘tgan ertak kabi.
Endi Onyx o‘sha rivoyatni o‘g‘liga uzatmoqda. Bir yoshli farzandini Argentina libosida kiyntirib, suratga oladi, kichkina qo‘llarini osmon-moviy rangga o‘rgatadi. “O‘g‘lim ham biroz majburan bu yo‘lga kiryapti,” deya kuladi u. Ammo bu majburlik emas, u uchun bu – uzluksiz zanjir.
U bir jumla bilan hammasini jamlaydi: “Muxlislik orqali odam baribir o‘z kelib chiqish joyi bilan bir rishtani ushlab turadi.”
Bangladesh uchun Braziliya va Argentina – shunchaki ikki terma jamoa emas. Bu – Kulkandidagi qora‑oq ekran, harbiy hukumatdan yashirinib tomosha qilingan o‘yinlar, Paterson ko‘chalaridagi osmon-moviy bayroqlar, Hatfielddagi yashil-sariq xotiralar. Endi savol bitta: keyingi yulduzlar – Messi va Neymar’dan keyingi avlod – bu hissiy merosni qanchalik uzoqqa olib bora oladi?
