Joe Barriskill: Amerika futbolining asoschisi
Fayetteville, Georgia chetidagi 200 akr maydonga yoyilgan, 250 million dollarlik yangi shtab-kvartira. Yillik tushumi 268 million dollardan oshadigan, sport direktori qariyb bir million, bosh ijrochi rahbar esa unga yaqin maosh oladigan tashkilot. Tijorat, moliya va rivojlanish bo‘yicha yuqori lavozimdagilar ham yarim million atrofida ishlab topadi. Bugungi Amerika futbolining manzarasi shunday: o‘yin – biznes, biznes – yirik.
Bir paytlar esa bu mamlakat futbolini deyarli hech kim tanimasdi. Va deyarli hammasi bir odamning yelkasida turardi.
Supurgi xonasidan boshqarilgan imperiya
Joe Barriskill – Portadown, Co Armaghdagi fermer xo‘jaligidan chiqqan yigit – 1910 yilda Nyu-Yorkka keladi. Tribecadagi Turtle Linen kompaniyasida oddiy xodim bo‘lib ish boshlaydi. Keyin esa shu yerning ortiqcha supurgi xonasidan butun Amerika futbolini boshqaradi.
Hech qanday maosh olmasdan.
Bugungi USSFning moliyaviy hisobotlarini ko‘rgan odam tasavvur qilish qiyin: bir paytlar shu tashkilotning avvalgi ko‘rinishi bo‘lgan uyushma bir kishining shaxsiy fidoyiligi, uning hamyoniga qarab yashagan. Barriskill o‘sha paytda kunduzlari Turtle Linenning eng yaxshi sotuvchisi, kechalari esa futbol federatsiyasining prezidenti, ijrochi kotibi, xazinadori – hammasi birga edi.
Uning sportdagi obro‘si ham avval velosipedda kelgan. Irlandiyada ko‘proq velosport bo‘yicha chempion sifatida tanilgan Barriskill Nyu-Yorkka kelgach, tez orada mahalliy gazetalar sahifalarida futbolchi sifatida paydo bo‘la boshlaydi. 21 yoshli yigit “New York and New Jersey Socker League” deb atalgan ligadagi o‘yinlarda Bensonhurst jamoasi safida to‘p suradi. Hisobotlardan birida uning “juda chiroyli gol” urgani tilga olinadi.
1913 yilda tashkil etilgan United States Football Associationning (bugungi USSF) Astor Hotelda bo‘lib o‘tgan ta’sis yig‘ilishida u yo‘q edi. Lekin bir yil o‘tib, tashkilotning ilk banketida qatnashadi. Shu bilan boshlanadi: 1971 yilda nafaqaga chiqqunga qadar davom etadigan, deyarli oltmish yillik davr.
Lavozimlar o‘zgaradi, ta’sir esa yo‘q.
“Temir qo‘l” va bo‘sh hamyon
Barriskill o‘sha yillarning o‘zidayoq o‘zini aniq ta’riflab qo‘ygan edi: “Ishni temir qo‘l bilan yuritdim. Yoqqan-yoqmagan – o‘zi bilsin, baribir men tekin ishlardim”. Davlatdan bir tiyinga ham umid yo‘q, homiylar deyarli yo‘q, futbolni tirik saqlab qolish uchun u va uning atrofidagi kichik doira “do‘zaxdek kurashardi”.
Ular do‘stlarga xat yozib, kichik-kichik xayriyalar yig‘ishardi. Ko‘p hollarda esa hammasi baribir Barriskill cho‘ntagidan chiqardi. U o‘zi tan olganidek, bu pullarni qaytib olishni o‘ylamagan ham, olmagan ham.
Bir paytlar u Turtle Linenda yiliga 10 ming dollar ishlab topardi – o‘sha davr uchun katta maosh. Ammo ish beruvchilar yaxshi bilishardi: u ish vaqtining katta qismini futbolga sarflaydi. Shunga qaramay, ko‘z yumishardi. Chunki u Amerika terma jamoalarini Olimpiadalarga, Jahon chempionatlariga jo‘natish uchun har bir sentni yig‘ib, har bir safarni qo‘lda tikib chiqqan odam edi. Xotini Alice esa ko‘pincha uning bepul stenografi bo‘lib ishlardi.
USSF tarixchisi Roger Allaway ta’kidlaganidek, Barriskillning eng katta qadriyati – kassani ijobiy tomonda ushlab turishdagi qat’iyat edi. U federatsiya kassaga ulush olishi kerak bo‘lgan har qanday o‘yinda stadionda paydo bo‘lardi. Darvoza daromadlari hisoblanayotgan joyda albatta uning ko‘lankasi ko‘rinardi. Bir dollar ham kam chiqmasligi uchun.
U bilan ishlaganlarning ko‘pi bilan albatta biror mojarosi bo‘lgan. Yaltiroq sahna, chiroyli taqdimotlar, multimillioner homiylar bilan to‘la bugungi Amerika futbol olamida u juda qo‘pol, hatto begona ko‘rinar edi. Lekin aynan o‘sha “qo‘pol davr”da futbolni o‘chirib yubormaslik – uning yelkasida turgan ish edi.
Yankee Stadiumdagi ikkinchi hayot
Moliyaviy bosim, doimiy qarzlar, cheklangan imkoniyatlar – bularning bari uni ikkinchi ish izlashga majbur qilgan bo‘lishi mumkin. Barriskill oxir-oqibat Yankee Stadiumda ishga kiradi. Press-box qo‘riqchisi, jurnalistlar uchun mas’ul shaxs sifatida.
Yogi Berra, Joe DiMaggio davridagi beysbol matbuot tribunasini tasavvur qiling. O‘sha yerda, jurnalistlar orasida u mutlaqo boshqa obrazga ega edi: mehribon, g‘amxo‘r, har bir muxbirning ehtiyojini biladigan odam. Shunchalik hurmat qilingan ediki, 1948 yilgi Olimpiya o‘yinlariga AQSh terma jamoasini boshqarib ketayotganda beysbolni yorituvchi jurnalistlar unga sovg‘a sifatida hashamatli sayohat sumkasi olib berishadi.
Futbolda esa u “qo‘rqinchli boshliq” bo‘lib qolaveradi.
Jack Hynes bilan uzilgan ko‘prik
1949 yil bunga eng yorqin misollardan birini berdi. Staten Islandda ulg‘aygan, aslida shotlandiyalik bo‘lgan iqtidorli Jack Hynes jamoa tanlovidan norozi bo‘lib, Meksikadagi saralash turniriga chaqirilgan tarkib sifatiga ochiqchasiga shubha bildiradi.
Bu gaplar Barriskill qulog‘iga yetgach, hammasi bir zumda hal bo‘ladi. U Hynesni telefon orqali chaqirib, keskin so‘zlar bilan “tarbiyalaydi” va bir og‘iz hukm chiqaradi: u endi hech qachon terma jamoa libosini kiymaydi.
Bir yil o‘tib, 1950 yilgi Jahon chempionatida AQSh futbol tarixidagi eng mashhur g‘alabani qo‘lga kiritadi – Angliyadan ustun keladi. Hynes esa Braziliyaga umuman olib borilmaydi. Barriskill bilan chiziqni kesib o‘tishning narxi shunday edi.
Paradisedagi so‘nggi qadamlar
Uzoq yillar xizmatdan so‘ng Barriskill Kaliforniyadagi Paradise shaharchasiga nafaqaga chiqadi. 1981 yil dekabrida u yerda vafot etadi. O‘sha paytda butun mamlakat bo‘ylab futbol jamoatchiligi uning o‘lim xabarini eshitayotgan edi. Xuddi shu paytda ko‘plab do‘stlari va raqiblari uning navbatdagi Rojdestvo tabriknomasini pochta orqali qabul qilayotgan bo‘lishdi.
Sog‘ligi og‘irlashganini bilgan 92 yoshli Barriskill baribir ularni vaqtida jo‘natishga ulguradi. Oxirigacha tartibli, oxirigacha fidoyi.
Bugun USSF milliardlab dollarlik davrga qadam qo‘yar ekan, Fayettevilledagi ulkan shtab-kvartiradan tortib, murabbiylar uchun topiladigan millionlab maoshlargacha bo‘lgan hamma narsa bir savolni eslatadi: agar bir paytlar Tribecadagi supurgi xonasida o‘tirgan, o‘z cho‘ntagidan pul tikkan Joe Barriskill bo‘lmaganida, bu sahna umuman bo‘larmidi?
