Jahon chempionatidagi siyosiy ziddiyatlar: tarixiy to‘qnashuvlar
Jahon chempionati hech qachon siyosatdan butunlay xoli bo‘lmagan. Rasmiy shiorlarda u futbol bayrami, sayyoradagi eng katta sport sahnasi sifatida kuylanadi, lekin har to‘lqinda u yana va yana bir narsani eslatadi: bu turnir doimiy ravishda davlat qudrati, obro‘ va tarixiy xotiralar namoyish etiladigan maydon hamdir.
1930-yillar bunga eng keskin misol. Benito Mussolini boshchiligidagi fashistik Italiya 1934 va 1938-yilgi turnirlarni nafaqat g‘alaba uchun, balki butun dunyoga o‘z rejimini ko‘rsatish uchun ishlatdi. 1978-yilda esa Argentina harbiy xuntasi Buenos-Ayresdagi mundialni ichki tanqidni bo‘g‘ish va xalq e’tiborini boshqa tomonga burish uchun kuchli propaganda vositasiga aylantirdi.
Turnirlarni siyosat shakllantirib kelgan, albatta. Lekin ba’zan u alohida o‘yinlarni ham oddiy futbol uchrashuvidan ancha kattaroq, ramziy jangga aylantirib yuborgan. Bugun Argentina va England yana bir bor yarim final oldidan yuzma-yuz kelishga tayyorlanar ekan, tarix bunday kesishmalarni eslatmasdan qo‘ymaydi.
Argentina – England: maydondagi urushning soyasi
Jahon chempionatida kamdan-kam to‘qnashuv Argentina – England darajasidagi hissiy og‘irlikni ko‘taradi. Bu qarama-qarshilikni 1982-yilgi Falkland urushisiz tasavvur qilish qiyin, lekin urug‘lar ancha oldin sepilgan.
1966-yil, London. Chorak final. England 2:1 hisobida g‘alaba qozonadi, lekin Argentina uchun bu natijadan ko‘ra hakam qarori og‘irroq bo‘ladi. Kapitan Antonio Rattin maydondan chetlatiladi, qaror atrofidagi bahslar esa ikki futbol maktabi o‘rtasida uzoq yillik alamni boshlab beradi.
Oradan yigirma yil ham o‘tmay, urushdan keyingi ilk katta sahna. 1986-yil, Meksika. Chorak final. Diego Maradona o‘yin taqdirini o‘zi hal qiladi: avval “Xudoning qo‘li” nomini olgan, butun dunyoni ikkiga bo‘lib yuborgan gol, so‘ng esa jahon chempionatlari tarixidagi eng zo‘r yakka reydlardan biri. Argentina 2:1 hisobida g‘alaba qozonadi.
Argentina uchun bu faqat sportdagi qasos emas edi. Ko‘plab argentinaliklar uchun bu natija urushdagi og‘ir mag‘lubiyatdan keyingi ramziy g‘alaba bo‘lib tuyuldi. England uchun esa bu hanuzgacha eng alamli mundial xotiralaridan biri.
Raqobat shu bilan tugamadi. France 98 yana bir dramatik bob yozdi. Guruhdan keyingi ilk bosqich, 2:2 hisobidagi keskin o‘yin, penaltilar seriyasi va Englandning navbatdagi qulash sahnasi. Michael Owenning yoshga xos jasorat bilan kiritgan ajoyib goli, David Beckhamning qizil kartochkasi – hammasi bu dostonni yanada chuqurlashtirdi. Har safar bu ikki terma jamoa mundialda to‘qnashsa, maydonga nafaqat futbolchilar, balki tarix ham tushadi.
Honduras – El Salvador: yuz soatlik urushga eltgan saralash
Honduras va El Salvador Jahon chempionati final bosqichida hech qachon bir-biriga qarshi o‘ynamagan. Lekin 1970-yilgi saralashdagi ularning uchrashuvlari futbol va siyosatning qanchalik xavfli kesishishi mumkinligini butun dunyoga ko‘rsatib berdi.
Ikki qo‘shni davlat orasida allaqachon taranglik kuchli edi. Migratsiya, yer taqsimoti, eski chegaraviy da’volar – hammasi ustma-ust tushib, portlash nuqtasiga yaqinlashgan payt edi. Shunday vaziyatda Jahon chempionati yo‘llanmasi uchun uch o‘yindan iborat pley-off sahnaga chiqdi.
Birinchi uchrashuvda Honduras 1:0 hisobida g‘alaba qozonadi. Javob o‘yinida El Salvador xuddi shu hisob bilan hisobni tenglashtiradi. Hammasi Mexiko shahridagi hal qiluvchi bahsga qoladi. U yerda El Salvador 3:2 hisobida, qo‘shimcha daqiqalarda g‘alaba qozonib, mundial yo‘llanmasini qo‘lga kiritadi.
Stadiondagi his-tuyg‘ular tez orada real front chizig‘iga ko‘chadi. Bir necha hafta o‘tib, diplomatik aloqalar uziladi, otishmalar boshlanadi. Tarix bu mojaro nomini qisqa va og‘ir qo‘yadi: “Futbol urushi” yoki “Yuz soatlik urush”. Albatta, jangning ildizi chuqur siyosiy va iqtisodiy muammolarga borib taqaladi, lekin aynan o‘sha saralash uchrashuvlari bu portlashning eng yorqin, eng esda qolgan ramziga aylanadi.
Sharqiy Germaniya – G‘arbiy Germaniya: sovuq urushning bir o‘yini
Ikki Germaniya o‘rtasidagi bo‘linish Sovuq urush ramzlaridan biri bo‘lib qolgan. Futbol esa bu bo‘linishni butun dunyo ko‘z o‘ngida yanada aniqroq chizib bergan.
1974-yilgi Jahon chempionati G‘arbiy Germaniyada o‘tkazildi. Turnir taqvimi taqdir hazilini tayyorlab qo‘ygan edi: Sharqiy va G‘arbiy Germaniya bir guruhga tushdi. Bu ularning mundialdagi yagona uchrashuvi bo‘lib qoldi.
Natija esa mezbonlar uchun kutilmagan zarba bo‘ldi. Sharqiy Germaniya Jurgen Sparwasser kiritgan gol evaziga 1:0 hisobida g‘alaba qozonadi va guruhni o‘z ideologik raqiblaridan yuqorida yakunlaydi. Sharqda bu natija ramziy g‘alaba sifatida nishonlandi, siyosiy propaganda uchun tayyor material paydo bo‘ldi.
G‘arbiy Germaniya esa zarbani yutib, yo‘ldan chalg‘imadi. Jamoa o‘zini qo‘lga oldi, finalga chiqdi va Niderlandiyani 2:1 hisobida mag‘lub etib, kubokni ko‘tardi. Lekin o‘sha bitta o‘yin – ichki bo‘lingan xalqning ikki tomoni ilk va so‘nggi bor jahon sahnasida to‘qnash kelgan lahza – tarix sahifasida alohida turibdi.
United States – Iran: oq gullar va keskin fon
United States va Iran o‘rtasidagi siyosiy ziddiyat 1979-yilgi inqilobdan beri tinchigan emas. Shuning uchun har bir futbol uchrashuvi bu ikki davlat o‘rtasida oddiy sport voqeasidan ko‘ra ko‘proq ma’no kasb etadi.
France 98 bu qarama-qarshilikka butunlay boshqa rang berdi. Guruh bosqichidagi uchrashuv oldidan maydonga chiqqan futbolchilar qo‘lida oq atirgullar bor edi – Iran futbolchilari ularni raqiblariga tinchlik ramzi sifatida topshirdi. O‘yin esa tarixiy natija bilan yakunlandi: Iran 2:1 hisobida g‘alaba qozonib, Jahon chempionatidagi ilk g‘alabasini qo‘lga kiritdi.
Bu tasvirlar – oq gullar, keskin siyosiy fon va tarixiy g‘alaba – mundial xotirasida alohida o‘rin egalladi. Yillar o‘tib, Qatar 2022 sahnasida ular yana uchrashdi. Bu safar United States 1:0 hisobida zafar quchib, pley-off bosqichiga yo‘l oldi. Uchrashuv yana diplomatik taranglik fonida o‘tdi, lekin maydondagi tartib va intizom global sahnaga boshqa xabar yubordi.
Hozirgi Jahon chempionatida Iran o‘z bazasini Mexico hududida joylashtirdi, United Statesga esa faqat o‘yin kunlari uchib bordi – ikki davlat o‘rtasidagi so‘nggi mojarolar fonida bu ham ehtiyotkorlik chorasiga aylandi. Iran pley-off bosqichiga atigi bir qadam yetmay to‘xtadi va shu bilan mezbonlar bilan navbatdagi siyosiy jihatdan sezgir uchrashuv ehtimoli ham yo‘qoldi.
Switzerland – Serbia: ramzga aylangan bayram
Rossiya 2018 ham siyosatdan qochib qutula olmadi. Switzerland va Serbia uchrashuvi buni yaqqol ko‘rsatdi.
Switzerland safida maydonga tushgan Granit Xhaka va Xherdan Shaqiri – ikkalasi ham kosovalik-alban ildiziga ega futbolchilar. Ular Serbia darvozasiga gol urib, hisobni o‘zgartirgach, nishonlash uslubi butun dunyoni qiziqtirdi: qo‘llarini ko‘krakda chalishtirib, ikki boshli burgut tasvirini gavdalantirishdi. Bu ishora Albaniya bilan bog‘liq kuchli ramz sifatida tanilgan.
Serbia uchun bu shunchaki sevinch harakati emas edi. Ular buni Kosovo masalasiga bevosita siyosiy ishora, o‘zlari tan olmaydigan mustaqillikka ochiqcha murojaat deb qabul qildi. FIFA ikkala futbolchini ham jarimaga tortdi, voqea esa turnirning eng bahsli lahzalaridan biriga aylandi.
Futbol tarixida ko‘p bor shunday bo‘lganki, maydon chizig‘i siyosiy chegaralarga aylangan, hakam hushtagi esa diplomatik bayonotlardan ham balandroq jaranglagan. FIFA siyosatni maydondan uzoqroqqa surishga harakat qiladi, lekin ayrim o‘yinlar bor – Argentina – England, Honduras – El Salvador, ikki Germaniya, United States – Iran, Switzerland – Serbia – ular shuni eslatadi: terma jamoalar samolyotga faqat futbol anjomlarini emas, balki o‘z tarixi, alam va umidlarini ham yuklab chiqadi.
Savol shunda: navbatdagi mundialda qaysi uchrashuv yana oddiy o‘yindan chiqib, butun bir avlod xotirasiga aylanishi mumkin?
