Jahon chempionati xususiylashtirilishi: Reja va noroziliklar
Jahon chempionati savdoga qo‘yilmoqchi bo‘ldi. Futbol olami esa portlab ketdi.
“Qo‘rg‘oshinday cho‘kkan” reja
Avvaliga bu faqat qog‘ozdagi g‘oya edi. Gianni Infantino boshchiligidagi FIFA “FIFA Forward Enterprise” deb nomlangan yangi tuzilma orqali Jahon chempionati va boshqa eng daromadli turnirlarning tijoriy huquqlarini alohida xususiy kompaniyaga o‘tkazmoqchi bo‘ldi. Shu kompaniyaning 20 foizlik ulushi investorlar qo‘liga o‘tishi, bu paket 20 milliard dollarga baholanishi ko‘zda tutilgan edi.
David Gallop bu rejani ko‘rdi va bitta jumla bilan ta’rifladi:
“Qo‘rg‘oshinday cho‘kdi.”
Avstraliya sport boshqaruvida yillar davomida eng yirik figurantlardan bo‘lgan Gallop — 2002–2012 yillarda NRL, keyin esa 2019 yilgacha Football Federation Australia bosh ijrochi direktori — bu haftani chetga chiqib kuzatmadi. Uning ko‘z o‘ngida Infantino tashabbusi tezda oddiy biznes-g‘oyadan siyosiy inqirozga aylandi.
Rejaning ortida xususiy kapital dunyosidan yirik ismlar turgani haqida xabarlar tarqaldi. Ular orasida Donald Trump’ning kuyovi Jared Kushnerning ukasi Joshua Kushner ham tilga olindi. Futbol tarixidagi eng muqaddas aktiv – Jahon chempionati – bir zumda moliyaviy instrumentga aylangandek bo‘ldi.
Gallop bu fikrni 7.30 dasturida juda sodda qilib tushuntirdi: har qanday narsani sotishdan oldin sabablaringiz temirday mustahkam bo‘lishi kerak, sportga kelganda esa ayniqsa.
“Chindan ham bu ishni qilishga majbursizmi? Haqiqatan ham bu pul sizga zarurmi? Aktivdan uzib berayotgan bo‘lagingiz evaziga nimani olasiz va nimani yo‘qotasiz?” — deydi u.
Javob ko‘pchilikda bir xil bo‘ldi: futbolni boshqaradigan tashkilot o‘yin hisobidan emas, undan tashqarida foyda izlaydigan xususiy investorlar qo‘liga kalitni topshirishi g‘oyasi hech kimga yoqmadi.
“Mebillarni yoqib uy isitish”
Gallop uchun masala shunchaki “xususiylashtirish yomon” degan shior emas. U sport biznesiga sovuqqon ko‘z bilan qarashga o‘rgangan. Lekin u bu safar chegaradan o‘tilganini aytadi.
“Uy isitish uchun mebellarni yoqish — xato bo‘ladi,” deydi u.
Bitta jumlada butun g‘oyaning mohiyati ochildi. Futbol, ayniqsa Jahon chempionati, jamoalar, muxlislar, butun hamjamiyatniki bo‘lgan boylik sifatida qaraladi. Gallop nazarida, bunday aktivni sotishga faqat bitta sabab bo‘lishi mumkin: uzoq muddatli barqarorlik.
“Sportingizni va sport biznesingizni barqarorlikka tayyorlashingiz kerak, bir martalik ‘shirin’ kapital zarbasi uchun emas,” deydi u. “Bu aslida jamoa mulki bo‘lgan, odamlar juda kuchli his-tuyg‘u bilan bog‘langan aktivlar haqida gap ketganda berilishi kerak bo‘lgan savollar.”
Reja bo‘yicha FIFA’ning 211 a’zo assotsiatsiyasining har biri 20 million dollardan bir martalik to‘lov olishi kerak edi. Qog‘ozda bu jozibali ko‘rinadi. Ammo Gallop bu yerda ham savol qo‘yadi: FIFA kassasida allaqachon 5 milliard dollar naqd pul turgan bo‘lsa, nega bunday tavakkal?
“FIFA’da Jahon chempionatidan so‘ng 5 milliard dollar naqd bor,” deydi u.
Shunday boylik fonida xususiylashtirish tashabbusi yanada shubhali ko‘rindi. Natija uzoq kuttirmadi: atigi uch kun ichida Infantino va FIFA reja ustidan chizib tashladi.
Konfederatsiyalar qarshi chiqdi, ishonch chizig‘i yorildi
Rejaga qarshi ilk kuchli to‘lqin Yevropadan keldi. UEFA, so‘ngra Shimoliy va Markaziy Amerika hamda Karib havzasi futbolini birlashtiruvchi CONCACAF, keyin esa Osiyoning AFC konfederatsiyasi — Avstraliya a’zo bo‘lgan hudud — birin-ketin norozilik bildirdi.
Reja bekor qilindi, lekin siyosiy zarba joyida qoldi. UEFA va CONCACAF bilan bir qatorda tobora ko‘payib borayotgan milliy assotsiatsiyalar Infantino rahbarligiga bo‘lgan qo‘llab-quvvatlovini ham qaytarib oldi. Endi gap faqat tijoriy model haqida emas, FIFA prezidentining o‘zi haqida ketmoqda.
Football Australia rahbari Anter Isaac va bosh ijrochi direktori Martin Kugeler 7.30 bilan suhbatdan bosh tortdi. Tashkilot FIFA’ning xususiylashtirish rejasidan voz kechganini olqishladi, lekin Infantino kelajagi bo‘yicha hanuz aniq pozitsiya bildirmadi.
Gallop fikricha, Avstraliyaning global futbol siyosatidagi og‘irligi doimiy ovoz yoki blok kuchida emas, obro‘ va halollikda namoyon bo‘ladi. Aynan shu narsa hozir eng ko‘p so‘ralayotgan qadriyatlardan biri.
Infantino va dog‘ tushgan “toza daftar”
Gianni Infantino 2016 yilda FIFA prezidentligiga kelganida, u o‘zini “yangi davr” ramzi sifatida ko‘rsatdi. Sepp Blatterning 17 yillik davrini chayqagan korrupsiya mojarolaridan keyin FIFA’ga ishonchni qaytarish, shaffoflik, hisobdorlik va “futbolni birinchi o‘ringa qo‘yish” va’da qilingan edi.
Gallop bu o‘zgarishlarni ichidan ko‘rganlardan. U FIFA kongresslarida Avstraliya nomidan qatnashgan, 2010 yilda esa 2022 yilgi Jahon chempionati mezbonligi uchun kurashgan paytda ham rahbarlik lavozimida bo‘lgan. O‘sha paytda Avstraliyaning arizasi Qatarga yutqazdi, qaror esa shubha va korrupsiya ayblovlari bilan o‘ralgancha qoldi.
“FIFA atrofida bir oz ‘badbo‘y hid’ bor edi va Gianni sahnaga shaffoflik, hisobdorlik, maslahatlashuv va futbolni oldinga qo‘yish shiori bilan chiqdi,” deydi Gallop.
Endi esa o‘sha “toza daftar”da dog‘ paydo bo‘ldi. Xususan, yaqinda turnir davomida AQSh futbolchisiga ko‘rsatilgan qizil kartochkaning bekor qilinishi kabi bahsli qarorlar fonida Infantino atrofidagi savollar yanada keskinlashdi.
Shunga qaramay, Gallop uning siyosiy umri tugadi, deb o‘ylamaydi.
“Uni qayta saylashmaydi, deb qat’iy aytish qiyin. Hozir bir nechta yirik konfederatsiyalar unga qarshi turibdi, lekin FIFA ko‘p yillar davomida kichik mamlakatlarda rivojlanish dasturlarini juda ehtiyotkorlik bilan moliyalashtirib kelgan,” deydi u.
U FIFA kongresslaridagi o‘sha notekis, lekin juda ta’sirli manzarani eslaydi: yonida atigi yuz ming aholiga ega Aruba, ortida esa millionlab aholiga ega, futbol ramziga aylangan Braziliya. Har ikkalasida ham bittadan ovoz.
“Aynan shu yerda konfederatsiya tuzilmasi ishga tushadi,” deydi Gallop.
Infantino siyosiy kelajagi endi bitta savolga bog‘lanadi: a’zo assotsiatsiyalar uning davridagi yutuqlarni xususiylashtirish inqirozi keltirgan zarardan ustun qo‘yadimi-yo‘qmi.
Muxlislar o‘zini sotilgandek his qildi
Bu mojaroda eng baland ovozlardan biri – muxlislar. Football Supporters Association in Australia rahbari Patrick Clancy 7.30 ga bergan intervyusida ko‘pchilikning kayfiyatini ochiq aytdi: xiyonat.
“U futbol o‘yinining o‘zini hisobga olmagan holda futbolni xususiylashtirishga harakat qildi,” deydi u.
Reja hech qanday tayyorgarliksiz, hech qanday jamoatchilik muhokamasiz, “hech qayerdan” paydo bo‘lgandek bo‘ldi. Clancy uchun xavotir manbai aynan shu: bu yo‘l qayerga olib bormoqda?
U boshqaruvchilardan javob kutmoqda. Ayniqsa Football Australia pozitsiyasi muhim, deydi u. Chunki muxlislar bir narsani aniq xohlaydi: o‘yin to‘g‘ri boshqarilishini.
“Ular boshqaruvda ma’lum darajada halollikni ko‘rishni istashadi va o‘yin o‘zining tabiiy, organik rivojiga aralashayotgan, faqat pulni ko‘zlaydigan tashkilotni xohlamaydilar,” deydi Clancy.
Uning fikricha, Infantino va FIFA atigi 24 soat ichida butun dunyo futbolining shaklini o‘zgartirib yuborishi mumkinligini ko‘rsatib qo‘ydi. Aynan shu tezlik, aynan shu bepisandlik muxlislarni larzaga soldi.
Endi savol bitta: shu zarbadan keyin futbol o‘zini o‘zi sotib yuborish chegarasidan ortga qayta oladimi? Yoki bu mojaroga qo‘l qo‘ygan rahbarlar hali ham o‘sha ovoz berish zalida g‘olib chiqadimi?
