Angliya – Argentina: nafrat va raqobat tarixidagi yangi bob
Angliya – Argentina: nafrat chegarasidagi raqobat yana alangalanadi
Dunyo sportida kamdan-kam to‘qnashuvlar bor-ki, Angliya va Argentina o‘rtasidagi kabi qon-qardosh darajadagi keskinlikni tug‘dirsin. Atlanta shahrida bo‘lib o‘tadigan Jahon chempionati yarim finali — bu faqat navbatdagi o‘yin emas. Bu 1950-yillardan beri futbol maydonida yozilib kelayotgan uzoq, og‘riqli va g‘azabli dostonning yangi bobidir.
Bu juftlik tarixida oddiy bahs bo‘lmagan. Har safar uchrashganda — mojarolar, makkorlik, hatto ochiqchasiga aldayotganlar. Futbol chegarasidan chiqib ketadigan darajadagi keskinlik. Kimdir buni raqobat desa, boshqalar bir og‘izda aytadi: nafrat.
1966: “Hayvonlar” va qizil kartochkani tug‘dirgan bahs
Hamma narsa 1966-yilga borib taqaladi. Wembleyda bo‘lib o‘tgan, asablar uzra o‘ynalgan chorak final hali ham ikki xalq xotirasidan o‘chmagan.
O‘yin shunchalik tarang bo‘lganki, yakunda Alf Ramsey o‘z futbolchilariga argentinaliklar bilan futbolka almashishni taqiqlaydi. Futbol maydonidagi eng oddiy hurmat marosimi ham bekor qilinadi. Sabab bor edi.
Nemis hakami Rudolf Kreitlein bir necha o‘yinchini ogohlantiradi, ikkala tomondan ham. So‘ng esa Argentina sardori Antonio Rattínni haydab yuboradi. Avval Bobby Charltonga bo‘lgan qo‘polligi uchun og‘zaki ogohlantirish, keyin esa “til zo‘ravonligi” – ya’ni e’tirozlari uchun qizil kartochka.
Kreitleinning o‘zi keyinroq shunday deydi: Rattín nima deganini tushunmagan, ammo yuzidan hammasi o‘qilib turgan. Sardor esa maydonni tark etishga shoshilmaydi. Besh daqiqadan ortiq vaqt davomida ketmay turib oladi, oxiri chiqib ketarkan, burchak bayrog‘ini g‘ijimlab, qizil gilam ustiga borib o‘tiradi. Bu sahna futbol tarixini o‘zgartiradi.
Keyingi Jahon chempionati – 1970-yilda ilk bor qizil va sariq kartochkalar joriy etiladi. Aynan shunday chalkash vaziyatlarni bartaraf etish uchun.
O‘sha kuni Geoff Hurstning kech golidan keyin Angliya 1:0 hisobida g‘alaba qozongan bo‘lsa-da, Ramsey ko‘ngli to‘lmaydi. U Argentina o‘yin uslubini keskin tanqid qiladi.
“Bu qadar argentinalik iste’dodning behuda ketishi achinarli”, deydi u. “Bizning eng yaxshi futbolimiz to‘g‘ri raqibga qarshi namoyon bo‘ladi — futbol o‘ynash uchun keladigan, hayvonlardek o‘ynamaydigan jamoaga qarshi”.
Bu so‘zlar janubiy amerikaliklar uchun qizil matodagi buqa kabi ta’sir qiladi. Raqobat sport doirasidan chiqib, milliy g‘urur masalasiga aylanadi.
Las Malvinas, Diego va “Xudoning qo‘li”
1986-yilga kelib, bu ikki mamlakat o‘rtasida futbol ham, siyosat ham butunlay boshqa ohangda edi. Futbol maydonida bo‘ladigan bahsdan oldin, Janubiy Atlantikada haqiqiy urush bo‘lib o‘tgan edi.
1982-yilda Las Islas Malvinas — Angliya uchun Falkland Islands — ustidan nazorat masalasi qurol bilan hal qilinadi. Argentina XIX asr boshidan beri o‘z hududi deb bilgan orollarni aprel oyida bosib oladi. Iyun oyiga kelib esa taslim bo‘ladi. 74 kunlik urush 649 nafar argentinalik harbiy, 255 nafar britaniyalik harbiy va 3 nafar falklandlikning hayotini oladi.
Argentina buni unutmaydi. Yaralar yopilmaydi.
Diego Maradona o‘zining “Yo Soy El Diego” avtobiografiyasida 1986-yilgi Jahon chempionati chorak finalida Angliyaga qarshi o‘yin oldidan his-tuyg‘ularni ochiq yozadi. Argentina Angliyaga tushganini bilgan payt: “Biz qandaydir ma’noda bo‘lib o‘tgan hamma narsada ingliz futbolchilarini aybdor deb bildik. Argentinalik xalq boshidan kechirgan barcha azoblar uchun”, deydi u.
“Bu aqldan ozgandek eshitilishi mumkin, lekin biz shunday his qilardik. Bu tuyg‘u bizdan kuchliroq edi. Biz bayrog‘imizni, halok bo‘lgan bolalarni, omon qolganlarni himoya qilardik”.
Siyosat va sportni ajratish bugun ham bahsli mavzu. O‘sha paytda esa Argentina xalqining Britaniya imperializmiga nisbatan g‘azabi futbolga ko‘chirildi. Urush maydoni o‘rnini stadion egalladi. O‘qlar o‘rnini to‘p, tanklar o‘rnini dribling, biroq his-tuyg‘u — o‘sha-o‘sha.
Azteca stadionidagi mashhur kunni butun dunyo yoddan chiqarmagan. Steve Hodge to‘pni noaniq tepadi. To‘p havoda osilib qoladi. Maradona Peter Shilton darvozasi sari yuguradi. Darvozabon qo‘l cho‘zadi, Diego sakraydi.
To‘p darvozada. Barcha hayratda. Keyin esa tarixga kirgan ibora: bu gol “biroz Maradonaning boshi bilan, biroz Xudoning qo‘li bilan” urilganini aytadi u.
Butun dunyo ko‘rgan qo‘l bilan o‘ynash. Hech qanday jazoga tortilmaydi. Bu holat sport tarixidagi eng ko‘p muhokama qilingan lahzalardan biriga aylanadi. Angliya uchun esa bu nafaqat mag‘lubiyat, balki ruhiy chandiq bo‘lib qoladi.
O‘sha o‘yinda Maradonaga qarshi ingliz himoyachilarining to‘xtovsiz tepishi, oyoqlariga zarbalar, maydondagi mayda “urush”lar — hammasi shu fon ustida. Lekin yakunda tarixni bitta epizod belgilab qo‘ydi: “Xudoning qo‘li”.
Beckham, Simeone va yangi avlodning yaralari
Vaqt o‘tadi, ammo ziddiyat so‘nmaydi. 1998-yil, St Etienne. Yana Jahon chempionati, bu safar nimchorak final. Yana shiddat, yana mojaroli daqiqalar.
Michael Owen hali o‘smir. Ammo o‘sha kuni u Angliya futboli tarixidagi eng yorqin yakka reydlardan birini amalga oshiradi. Raqiblarni birin-ketin ortda qoldirib, ajoyib gol uradi. Angliya 2:1 oldinda.
Shu payt sahnaga David Beckham va Diego Simeone chiqadi. To‘qnashuv, mayda provokatsiya. Beckham yotgan holda oyog‘ini yengil tepib, Simeonening boldiriga tekkizadi. Harakat — bolalarcha, ammo oqibat og‘ir.
Simeone yerga yiqilib, og‘ir jarohat olgandek dumalab ketadi. Hakam esa ishontiriladi. Beckham qizil kartochka oladi. Angliya o‘sha kuni penaltilar seriyasida mag‘lub bo‘ladi. Beckham esa uyga qaytgach, butun bir millatning g‘azabini o‘ziga tortgan odamga aylanadi.
Yillar davomida u har qadamda o‘sha kartochkani eslatib turadigan savollarni, shov-shuvlarni eshitadi. Ammo vaqt o‘tib, yana Argentina. 2002-yil, Sapporo. Penalti nuqtasida to‘p ortida Beckhamning o‘zi turibdi. U aniq zarba beradi va o‘sha gol uni ichki zanjirdan ozod qiladi. Angliya uchun ham, o‘zi uchun ham.
Shu bilan birga, bu ikki jamoa Jahon chempionatida so‘nggi marta to‘qnash kelganiga 24 yil bo‘ldi. Ammo tanaffus sovitmagan. Na maydondagi, na tribunadagi, na uylar va barlardagi hissiyotlar.
Malvinas soyasi va Atlanta ko‘chalaridagi tayyorgarlik
Bugun ham Las Malvinas mojarosi bu raqobat fonida jimgina turmaydi. Veteranlar tashkilotlari muxlislarni siyosatni chetga surib, futbolni futbol bo‘lib qolishiga chaqirmoqda.
2 April War Veterans Federation bayonotida: “Suverenitet xalqaro maydonlarda diplomatiya, tarixiy haqiqat va konstitutsiyamizda mustahkamlangan tinch, murosa qilinmas da’vo orqali himoya qilinadi”, deyilgan.
Ammo ayni paytda Argentina futbolchilari o‘zlari tez-tez urush haqida qo‘shiqlar kuylashini unutayotgandek. Yaqinda Argentina 3:2 hisobida Misrni qo‘shimcha daqiqalarda mag‘lub etgach, ingliz tilidagi rasmiy X sahifasida futbolchilar “Las Malvinas uchun, Diego uchun, Leo’ning so‘nggisi uchun” deb kuylayotgan videoni joylashtirdi. Futbol va siyosat yana yonma-yon turibdi.
Atlanta shahri esa bu tarixni yaxshi biladi. Shahar politsiyasi yarim final oldidan ko‘chalarni qo‘shimcha kuchlar bilan to‘ldirmoqda. Xavfsizlik choralari kuchaytirilgan, chunki bu oddiy o‘yin emasligini hamma tushunadi.
Argentina esa ramzlardan voz kechmaydi. Atlanta kechasida ular o‘zining to‘q ko‘k zaxira libosida maydonga tushadi — 1986 va 1998-yillarda Angliyaga qarshi kiygan ayni ranglar. Bu tanlov ham o‘tmishga ishora, ham raqibga jim xabar.
Bu raqobat futbol natijasidan ko‘ra kattaroq narsani o‘z ichiga oladi. Tarix, siyosat, milliy g‘urur, xotira, adovat. Har bir to‘qnashuv — yangi chandiq, yangi rivoyat.
Endi esa sahna tayyor. Atlanta chiroqlari ostida, yarim finalda, bu uzoq yillik dostonning navbatdagi bobini kim yozadi?
