2026 yilgi jahon chempionati: kengaygan format va shovqinli voqealar
Shimoliy Amerikaga yoyilgan, 48 jamoali yangi formatdagi bu jahon chempionati “tarixdagi eng kattisi” sifatida va’da qilingan edi. Va’da qilingan shovqin bo‘ldi ham: kutilmagan ertaklar, siyosiy bo‘ronlar, rekordlar, mojarolar. Futbol maydondan chiqib, siyosat, iqtisod va jamiyatga aralashib ketdi.
Quyida turnirni belgilab bergan lahzalar.
Kichik orol, katta sahna: Cape Verde yuragi
15 iyungacha dunyoning katta qismi uchun Cape Verde nomi futbol xaritasida deyarli yo‘q edi. Birgina o‘yin buni o‘zgartirib yubordi.
Debyut uchrashuvida ular keyinchalik chempion bo‘ladigan Ispaniyani 0:0 hisobida to‘xtatib qo‘ydi. Hisob shunchaki nol-nol emasdi, bu global sahnaga dadil chiqish edi.
40 yoshli darvozabon Vozinha shu o‘yinda tarixga kirdi: jahon chempionatida ilk bor maydonga tushgan eng yoshi katta posbon sifatida darvozani daxlsiz saqladi. Bu nafaqat statistik rekord, balki butun orol uchun ramzga aylandi.
Cape Verde buning ortidan ham chekinmadi. Urugvayga qarshi 2:2, Saudiya Arabistoniga qarshi yana 0:0. Uchta o‘yin, uchta durang – lekin eng muhimi: ilk mundialidayoq pley-off yo‘llanmasi. Kichik davlat, katta yurak. Turnirning eng iliq hikoyalaridan biri shunday tug‘ildi.
Erling Haaland va Norvegiya: Viking qayig‘i qaytdi
28 yillik tanaffusdan so‘ng Norvegiya jahon chempionatiga qaytdi. Qaytish shov-shuvsiz bo‘lmadi.
Iroq va Senegal ustidan qozonilgan g‘alabalar pley-offni ta’minlab berdi, so‘nggi turda Fransiyaga yutqazish esa kayfiyatni buzishga ulgurmay qoldi. Eng qiziq voqealar keyin boshlandi.
Norveglar avval Kot-d’Ivuarni, keyin esa besh karra chempion Braziliyani turnirdan chiqarib yuborishdi. Haaland boshchiligidagi bu yurish faqat chorak finalda, Angliyaga qarshi mag‘lubiyat bilan to‘xtadi. Lekin o‘sha paytga qadar Norvegiya turnirning eng shovqinli sensatsiyalaridan biriga aylangan edi.
Maydonda gollar, tribunalarda esa o‘ziga xos marosim: Viking Row. O‘yinchilar va muxlislar xayoliy Viking kemasida eshkak eshgandek birgalikda o‘tirib, sinxron harakat qilishdi. Bu bayramona sahna tez orada turnir ramziga aylandi – videolar ijtimoiy tarmoqlarda portladi, New York’dagi Times Square’da, stadionlar tashqarisida, Oslo ko‘chalarida ham xuddi shu sahna takrorlandi.
Norvegiya uchun bu shunchaki qaytish emasdi. Bu o‘zini qayta kashf etish edi.
39 yoshli Messi: vaqtni yengishga urinish
Ko‘pchilik futbolchilar 39 yoshga kelib xayrlashuv turnirini o‘tkazadi. Lionel Messi esa yana bir bor jahon chempionatining markaziga chiqdi.
Qatardagi oltin chempionlikdan to‘rt yil o‘tib, sakkiz karra Ballon d’Or sohibi yana Argentina yurishining bosh dvigateliga aylandi. Albiceleste ketma-ket ikkinchi marta finalga yetib bordi, bu safar ham Messi yetakchiligida.
U sakkizta gol urdi, oltin butsa poygasida Fransiya hujumchisi Kylian Mbappe’dan ikki gol ortda qoldi. Yo‘l-yo‘lakay u yana bir rekordni yangiladi: jahon chempionatlari tarixidagi eng yaxshi to‘purarga aylandi, Miroslav Klose ko‘rsatkichidan o‘tib ketdi. Faqat uchinchi o‘rin uchun o‘yinda Mbappe Angliyaga qarshi dubl qayd etib, uni yana bitta golga ortda qoldirdi.
Hozirgi hisob: Messi – 21, Mbappe – 22. Ammo raqamlar hammasini aytib bera olmaydi.
Messining ta’siri ayniqsa Angliyaga qarshi yarim finalda yaqqol sezildi. Argentina 0:1 hisobida ortda borayotgan bir paytda u ikkita golli uzatmani “sehrlab” topdi va 2:1 hisobidagi qaytishning bosh me’moriga aylandi. Turnir davomida to‘rtta golli uzatma – bu ko‘rsatkich uni assists bo‘yicha jadvalda ikkinchi pog‘onaga olib chiqdi, Fransiya vakili Michael Olise uchta uzatma bilan undan oldinda yakunladi.
Messi yoshi ulg‘aygan futbolchi emas, vaqt bilan kurashayotgan fenomen sifatida bu mundialni tark etdi.
Trump, Balogun va qizil kartochka atrofidagi bo‘ron
Har bir jahon chempionatida mojarolar bo‘ladi. Bu safar esa eng keskin bahslaridan biri maydon tashqarisida, siyosat bilan bog‘liq bo‘ldi.
AQSh hujumchisi Folarin Balogun olgan qizil kartochka sababli pley-offning 1/8 finalida Belgiyaga qarshi o‘yinni o‘tkazib yuborishi kerak edi. Lekin FIFA uning diskvalifikatsiyasini bekor qildi.
Bu qarorga esa AQSh prezidenti Donald Trump’ning aralashuvi sabab bo‘lgani aytildi. U FIFA prezidenti Gianni Infantino bilan bog‘langanini, Balogunni oqlashni so‘raganini ochiq e’lon qildi. U Balogunni “bizning eng yaxshi o‘yinchimiz” deb atab, uni chetlatish “adolatdan yiroq” ekanini ta’kidladi. So‘ng qarorni “zo‘r qaror” deb maqtadi.
Yevropa futbolining bosh tashkiloti UEFA bu holatni keskin qoraladi, FIFA “qizil chiziqni bosib o‘tdi”, degan bayonot berdi va bunday siyosiy aralashuv sport uchun xavf tug‘dirishini ogohlantirdi.
Natijada Balogun Belgiyaga qarshi uchrashuvda asosiy tarkibda maydonga tushdi. Lekin bu bahsli qaror natijani o‘zgartira olmadi: Belgiya mezbonlarni 4:1 hisobida yirik mag‘lubiyatga uchratdi. Siyosiy bo‘ron esa o‘yindan ham ko‘proq muhokama qilindi.
Mbappe va Paragvay senatori o‘rtasidagi mojaro
Kylian Mbappe Paragvayga qarshi 1/8 final uchrashuvida penaltidan yagona golni urdi. Fransiya qiyin o‘yinda 1:0 hisobida g‘alaba qozondi, lekin janjal final hushtagi bilan tugamadi.
Paragvay senatori Celeste Amarilla ijtimoiy tarmoq X’da irqchi, haqoratli postlar yozib, Mbappe’ni “fransuz bo‘lishga urinayotgan mustamlaka kamerunligi” va “yozishni o‘rganmagan qo‘pol” deb atadi. Hatto o‘yin tugagach, Paragvay futbolchilari uni shapaloqlashi kerak edi, degan jumlalarni ham yozdi.
Mbappe javobsiz qolmadi. U keskin bayonot bilan chiqib, nafaqat o‘zini, balki Paragvay futbolchilarini ham himoya qildi. U Amarillani “o‘z lavozimiga noloyiq, jirkanch ayol” deb atab, uning bu so‘zlari Paragvay xalqini emas, faqat o‘zini sharmanda qilganini ta’kidladi.
Fransiya prezidenti Emmanuel Macron va FIFA prezidenti Infantino ham Mbappe pozitsiyasini qo‘llab-quvvatladi. Amarillaning postlari siyosiy darajada ham katta bahsga sabab bo‘ldi. Senator keyinroq ayrim so‘zlaridan afsuslanishini aytdi va postlarini o‘chirib tashladi, lekin hammasini emasligini tan oldi.
Jahon chempionati yana bir bor maydon bilan siyosat chegarasi qanchalik nozikligini ko‘rsatdi.
Chiptalar, dinamik narxlar va suv ichish tanaffuslari
Turnir hali boshlanmasdan turib muxlislar noroziligi kuchaydi. Sabab bitta: narxlar.
Bu safar jahon chempionati tarixida ilk bor chiptalarda dinamik narxlash tizimi qo‘llandi – talab oshsa, narx ham oshadigan mexanizm. Rasmiy ravishda guruh bosqichi uchun eng qimmat chipta 575 dollar atrofida belgilandi. Taqqoslash uchun: 2022 yilgi mundialda bu ko‘rsatkich 220 dollar edi.
Finalga kelib narxlar osmon o‘par darajaga chiqdi. Argentina – Ispaniya o‘yini uchun chiptalar savdo davrida 13 ming dollardan oshdi, uchrashuv arafasida ham 10 ming dollar atrofida savdoga qo‘yildi. 102 ta o‘yinni o‘z ichiga olgan turnir bo‘yicha o‘rtacha “kirish” narxi 916 dollarni tashkil etdi.
Gianni Infantino tanqidlarga qaramay, bu modelni bir necha bor himoya qildi. Uning asosiy dalili – to‘lib-toshgan stadionlar. Raqamlar ham shuni ko‘rsatdi: sig‘imning 99,7 foizi band, turnir yakuniga borib bu ko‘rsatkich 99,9 foizga yetishi kutilayotgani aytildi.
Ammo chiptalar bilan birga yana bir yangilik bahs markaziga aylandi: majburiy gidratsiya tanaffuslari. Har bir bo‘lim o‘rtasida uch daqiqalik suv ichish pauzalari joriy etildi. Rasmiy talqin – futbolchilar salomatligi, issiq sharoitda xavfsizlik. Bir qator muxlislar esa bu tanaffuslar reklama vaqtini ko‘paytirish uchun ishlatilayotganini iddao qildi.
Stadionlar to‘ldi, lekin savol ochiq qoldi: futbol qachongacha oddiy muxlis cho‘ntagiga bunchalik qimmatga tushadi?
Hakamlar ostida bosim: Argentina atrofidagi shubhalar
Guruh bosqichidan tortib finalgacha bir mavzu tinmadi: hakamlik qarorlari.
E’tibor markazida ko‘pincha Argentina bo‘ldi. Ikkinchi marta ketma-ket finalga chiqqan jamoa yo‘l-yo‘lakay raqiblarining keskin e’tirozlariga duch keldi.
Jazoir terma jamoasi bilan o‘yinda Lionel Messi raqib sardori Aissa Mandi boldiriga bosib olgan vaziyat katta bahsga sabab bo‘ldi. Jazoir tomoni bu epizodda Messiga qizil kartochka berilishi kerak edi, deb hisoblaydi.
Misr futbol federatsiyasi esa 1/8 finaldagi o‘yinda bir nechta hakamlik qarorlari natijaga bevosita ta’sir ko‘rsatganini ma’lum qildi. Ularning fikricha, bir qator epizodlar VAR va hakam talqinida Argentina foydasiga hal bo‘lgan.
Chorak finalda esa Shveysariya sabri tugadi. Breel Embolo penalti talab qilgan epizodda yiqildi, hakam dastlab o‘yinni davom ettirdi, so‘ng VAR ko‘magida unga “simulyatsiya” uchun ikkinchi sariq kartochka ko‘rsatdi. Murat Yakin bu qarorni “qabul qilib bo‘lmaydigan” deb atadi.
Turnir tugadi, lekin bahslar to‘xtamadi. VAR texnologiyasi va hakamlik sifati yana bir bor eng yuqori darajadagi futbolning eng zaif nuqtalaridan biri sifatida ko‘rsatildi.
2026 yilgi jahon chempionati sahnani kengaytirdi, geografiyani yoydi, pul oqimini kuchaytirdi. Lekin oxir-oqibat, hamon eski savolni qoldirdi: bu ulkan shouda bosh rolni kim o‘ynayapti – futbolning o‘zi, yoki uning atrofida aylanayotgan kuchlarmi?
