VAR: Futboldagi bahsli texnologiya va uning ta'siri

Jahon chempionatini tomosha qilish marosimi endi deyarli o‘zgarmas ritualga aylangan: jamoangiz gol uradi, siz sakrab tushasiz, quchoqlashasiz, baqirasiz… va birdan ichingizda bir tormoz tortadi. Stadion tablosida bitta so‘z chaqnaydi: VAR. Bayram muzlaydi. Hamma ko‘zlar ekranga qadalgani, hakam qulog‘idagi naushnikka qo‘lini qo‘yib turgani – gol istalgan soniyada bekor qilinishi mumkin.

Bu yilgi Jahon chempionatida video yordamchi hakam atrofidagi shov-shuv aynan shundan kelib chiqmoqda. FIFA buni “o‘yinni adolatliroq qiladigan mexanizm” deb himoya qilmoqda, ko‘plab muxlislar va terma jamoalar esa: bu tizim nazoratdan chiqib ketdi, deya norozilik bildirmoqda.

VAR aslida qachon “qahramon” edi?

Bugun VAR stadionlarda hushtaklar va haqoratli qichqiriqlarni tortib olayotgandek tuyulishi mumkin, lekin u har doim ham futbolning “yovuz qahramoni” bo‘lmagan.

Barchasi 2009 yilgi Jahon chempionati saralash bahslariga, Fransiya – Irlandiya o‘yiniga borib taqaladi. Fransiya hujumchisi Thierry Henry hal qiluvchi golga uzatma berdi. Ko‘pchilik – maydonda ham, uyda televizor qarshisida ham – to‘pni qo‘l bilan nazorat qilganini darhol ko‘rdi. Biroq hakam hushtak chalmasdan o‘yinni davom ettirdi. Gol sanaldi.

Bu futbol tarixidagi ilk qo‘l bilan urilgan gol emas edi. 1986 yilgi Jahon chempionatida Argentina – Angliya uchrashuvida Diego Maradona tomonidan kiritilgan mashhur, hozirgacha “Xudo qo‘li” deb ataladigan golni har qanday futbol ishqibozi tilga oladi. Farqi shundaki, 2009 yilga kelib texnologiya o‘sha paytning o‘zida epizodni qayta ko‘rish va aniqroq qaror qabul qilish imkonini beradigan darajaga yetgan edi.

FIFA esa an’anani osonlikcha buzmaydigan tashkilot. 1970 yilgacha jamoalarga almashtirish o‘tkazish umuman ruxsat etilmagan. O‘sha yili qizil va sariq kartochkalar ham ilk bor joriy qilingan – avval hakamlar futbolchini ogohlantirar yoki maydondan haydar, lekin rangli kartochka tushunchasi bo‘lmagan.

Shu qadar ehtiyotkor tashkilot yangi qoidani sinab ko‘rmoqchi bo‘lsa, ko‘pincha avval AQShni tanlaydi.

Adelphi University professori, futbol tarixini o‘rganuvchi Chris Davis shunday deydi: futbolga oid ko‘plab yangiliklar, hattoki futbolkaga futbolchi ismini yozish amaliyoti ham avval AQShda paydo bo‘lgan. Uning fikricha, amerikalik muxlislar futbol an’analariga shunchalik qattiq yopishib olmaydi, texnologik yangiliklarni tezroq qabul qiladi. VAR ham 2014–2015 yillarda Major League Soccer o‘yinlarida ilk bor sinovdan o‘tkazildi.

2018 yilgi Jahon chempionatida esa u rasman sahnaga chiqdi. Tizim sodda ko‘rinadi: maydonda hakamlar brigadasi, ekranda esa alohida brigada – ko‘p burchakli qayta ko‘rishlar, to‘xtatilgan kadrlar, sekinlashtirilgan yozuvlar. Davisning aytishicha, dastlab muxlislar buni xushnudlik bilan qabul qildi: eng yaqqol xatolar tuzatilardi, o‘yinning sha’ni himoya qilinayotgandek tuyulardi.

Ammo u paytda VAR tez-tez ishga tushmasdi. Yillar o‘tdi. 2026 ga kelib, video tekshiruvlar penalti maydoni ichidagi deyarli har bir tortishuvda, har bir ofsayd gumonida paydo bo‘ladigan doimiy fon shovqiniga aylandi.

Ofsayd: ming so‘zlik bosh og‘riq

Futboldagi eng eski va eng murakkab qoidalardan biri – ofsayd. 150 yildan oshgan bu qoida 45 ta banddan iborat, matni ming so‘zga yaqin. Uni qisqa va aniq tushuntirish oson emas, lekin mohiyati shunday: raqib maydonida turgan futbolchi to‘p uzatilayotgan paytda to‘pdan ham, raqib jamoaning ikkinchi oxirgi o‘yinchisidan ham raqib darvozasi chizig‘iga yaqinroq bo‘lsa, va faol hujumda ishtirok etsa – ofsayd.

Qoidaning maqsadi bitta: darvoza oldida “poylab turuvchi” hujumchilarni, oson gollarni cheklash. Ammo VAR davrida bu chiziq mutlaqo mikroskop ostiga qo‘yildi.

Bu Jahon chempionatida hakamlar o‘yinni bir necha bor to‘xtatib, ofsaydni tekshirish uchun VARga yugurdi. Ba’zan shunday qarorlar chiqyaptiki, muxlislar ham, murabbiylar ham buni aqldan ozish deb atamoqda.

Eron – Belgiya uchrashuvini olaylik. Eronning go‘zal hujumi yakunida to‘p darvozadan joy oldi. Stadion portlab ketgandek bo‘ldi. Bir necha soniyadan so‘ng esa VAR chizig‘i ekranga chiqdi va… eronlik futbolchining kestirib qismi ofsaydda ekani aniqlangani aytildi. Gol bekor qilindi.

Oradan ko‘p o‘tmay, Kolumbiya ham o‘xshash zarbani boshidan kechirdi: hujumchining barmog‘i – aniqrog‘i, oyoq panjasining uchi – ofsaydga tushgani uchun gol sanalmadi.

The Athletic nashrining katta yozuvchisi Felipe Cardenas bunday deydi: o‘yinning eng go‘zal lahzasi – gol va uning nishonlanishi. Endi esa futbolchilar ham, muxlislar ham kutishga majbur: hakam VARdan xabar oladimi, yo‘qmi? Bayram bir lahzada shubha ostida qoladi.

Misrning g‘azabi, Argentinaning qutulib qolishi

VAR bu chempionatdagi eng bahsli o‘yinlardan birining markazida turibdi: Misr – Argentina uchrashuvi.

O‘yinning katta qismi davomida tashabbus Misr qo‘lida bo‘ldi. Ular 67-daqiqada ikkinchi golni urib, deyarli hammasini hal qilgandek ko‘rindi. Ammo aynan shu paytda VAR ishga tushdi. Ekranda o‘yinning butunlay boshqa nuqtasi – maydonning narigi chetidagi bahsli to‘qnashuv qayta ko‘rsatildi. Video brigada o‘sha epizodda qoida buzilganini ko‘rsatdi, hakam monitor yoniga chopib bordi va yakunda Misrning golini bekor qildi.

Shundan keyin Argentina o‘yinni ag‘darib tashladi va g‘alabani tortib oldi. Misr delegatsiyasi uchrashuvdan so‘ng ochiqchasiga e’tiroz bildirdi, o‘zlarini Jahon chempionatida “talangan” deb hisobladi. Bu voqea turnirdagi texnologiya ulushi va uning qay darajada to‘g‘ri qo‘llanayotgani haqidagi savollarni yanada kuchaytirdi.

Texnologiya qayerda to‘xtashi kerak?

VAR atrofidagi bahslar futbol maydonidan ancha uzoqqa – jamiyatdagi kengroq munozaralarga ulanib ketmoqda. Texnologiya qachongacha yordamchi, qachondan boshlab hakamlikni o‘z qo‘liga oladi? Ekran ortida baribir insonlar turgan ekan, qarorlarda xolislik to‘liq bo‘lishi mumkinmi?

Felipe Cardenasning fikricha, javob keskin “yoq” yoki “ha” emas, o‘rtada. Futbol muxlislari ba’zan insoniy xatoni ham qabul qilishni o‘rganishi kerak, deydi u. Hakamning adashishi – o‘yinning bir qismi. Bugun esa shunday kayfiyat shakllanmoqda: hakam xato qilsa, bu deyarli taqiqlangan holatga aylanib bormoqda.

Futbolni jonli qiladigan narsa – xatolar, bahslar, cheksiz munozaralar ham. VAR ularni yo‘qotmoqchimi yoki faqat eng qo‘pol adolatsizliklarni to‘g‘rilamoqdami – bu savolga hali hech kim qat’iy javob bera olmayapti.

Ammo bitta haqiqat bor: ba’zi paytlarda hakam hushtagi oxirgi so‘zni aytadi. Qabul qilasizmi, yo‘qmi – tanlov yo‘q. Ba’zan qarorni shunchaki qabul qilishga to‘g‘ri keladi. Hech qanday “ammo”siz. Hech qanday kestirib… va hech qanday barmoq uchisiz.