Misr terma jamoasi: Hossam Hassan va siyosatning ta’siri
Misrning Jahon chempionatida New Zealand ustidan 3:1 hisobidagi tarixiy g‘alabasidan keyin e’tibor, aslida, tabloga emas, mikrofon yoniga chiqqan murabbiyga qaratildi. Hossam Hassan matbuot zaliga natijani sharhlash uchun emas, go‘yo siyosiy bayonot berish uchun kirib kelgandek edi.
Uning dastlabki so‘zlari – prezidentga minnatdorlik. Abdel Fatah al-Sisi yuborgan tabrik xabari haqida gapirar ekan, Hassan buni “ko‘ksidagi medal” deb atadi, bu xabar “sehr ta’siri”ga ega ekanini urg‘uladi va prezident rahbarligida Misr sportida “misli ko‘rilmagan rivojlanish” ketayotganini maqtadi.
Bu gaplar stadiondagi shovqindan ham balandroq yangradi. Ayniqsa, mamlakatni 2013 yildan beri temir qo‘l bilan boshqarib kelayotgan, har qanday norozilikni bostirish bilan tanilgan harbiy general haqida gap ketayotganini inobatga olsak.
Futbol afsonasi, siyosiy sahnada
Hossam Hassan – Misr futboli uchun oddiy ism emas. U ko‘pchilik nazarida mamlakat tarixidagi eng buyuk hujumchi. Uch karra Africa Cup of Nations g‘olibi, “Fir’avnlar” ramziga aylangan figura. Murabbiy sifatida ham u tarixni qayta yozdi: saralash bosqichini mag‘lubiyatsiz, 30 imkoniydan 26 ochko bilan yakunladi, 92 yillik kutishdan so‘ng Misrga Jahon chempionatida ilk g‘alabani olib keldi. Keyin esa pley-off bosqichiga yo‘l ochildi.
Natijalar bahsdan xoli. Ammo uning mikrofon oldidagi har bir chiqishi shuni ko‘rsatadiki, 59 yoshli murabbiy uchun futbol ko‘pincha ikkinchi planga tushib qoladi. U o‘z pozitsiyasidan nafaqat sport, balki davlatga sadoqatni namoyish qilish minbaridek foydalanadi. Hossam terma jamoa bosh murabbiyi etib tayinlanganidan beri murabbiylik va siyosat o‘rtasidagi chiziq tobora xiralashib bormoqda.
Bu sahna unga birdan paydo bo‘lgani yo‘q. 2019 yilgi muvaffaqiyatsiz Africa Cup of Nations kampaniyasidan so‘ng prezident al-Sisi sport vaziri Ashraf Sobhyga keskin murojaat qilgan edi: Misr nega doim chet ellik murabbiylarni yollaydi, nega mahalliy mutaxassislarga ishonch yo‘q, deb so‘ragan. So‘ng kulib, “baribir natija bir xil” degandek kinoya qilgan.
2024 yil boshida Africa Cup of Nationsdagi muvaffaqiyatsiz ishtirok ortidan Rui Vitória iste’foga chiqarilgach, EFA yo‘nalishni o‘zgartirdi va mahalliy murabbiyga yuzlandi. Tanlov – Hossam Hassan. U haqidagi xabarlar shuni ko‘rsatdiki, u iste’foga chiqarilganda tovon puli bo‘yicha bandni muzokara qilishdan bosh tortgan. Bu Jahon chempionati chog‘ida u shuni aytdiki, uning shartnomasi fevralda tugagan, terma jamoani esa “milliy burch” sifatida boshqarayotganini ta’kidladi.
Davlat homiyligi va tanqidga embargo
Hossam tayinlanganidan bir yil o‘tgach, terma jamoa atrofidagi “himoya qalqoni” ochiq matnda shakllantirildi. 2025 yil oxirida bo‘lib o‘tgan CAF/Unilever Africa Cup of Nations kubogi taqdimotida – vazirlik, EFA, CAF amaldorlari, sobiq futbolchilar, sharhlovchilar, kontent yaratuvchilar va jurnalistlar ishtirokidagi marosimda – Ashraf Sobhy hukumat pozitsiyasini aniq aytdi.
U jurnalistlar va sharhlovchilarga murojaat qilib, terma jamoa shtabini tanqid qilmaslikka, ularga “harbiy va siyosiy rahbariyatni qanday qo‘llab-quvvatlasak, xuddi shunday orqa turishga” chaqirdi. Ya’ni, tanqid emas, safni zichlash talab qilinmoqda edi.
Jahon chempionatiga yo‘llanma qo‘lga kiritilgach, Hossam “muvaffaqiyat piramidaning eng yuqorisidan, davlat rasmiylaridan boshlanadi”, deb aytdi va eng katta mukofot sifatida “prezident bilan uchrashish imkoniyati”ni xohlayotganini bildirdi. Uning ta’kidlashicha, mamlakat rahbari “hech kim ko‘tara olmaydigan yukni ko‘tarib kelmoqda”.
2025 yil iyunida, hech qanday bevosita sabab bo‘lmasa-da, Hossam va uning egizak ukasi, terma jamoa direktori Ibrahim 30 iyun norozilik namoyishlari yilligiga bag‘ishlangan bayonot chiqardi. Ular 2013 yildagi harbiy hokimiyatga yo‘l ochgan bu voqeani “qadr-qimmat ramzi” deb atashdi.
Tanqidchilar bilan sud maydonida
Hossam nafaqat siyosiy sadoqatni ochiq bildiradi, balki o‘zini tanqid qilganlarni cheklashga ham urinadi. U futbol olamida deyarli uchramaydigan qadam tashladi: kassatsiya sudi advokatini o‘zining rasmiy yuridik vakili etib tayinladi va unga “mish-mish tarqatuvchilar hamda futbol hamjamiyatida nizo urug‘ini sochishga urinayotganlarga qarshi barcha zaruriy huquqiy choralarni ko‘rish” vakolatini berdi.
Fevral oyida murabbiyning advokati Supreme Council for Media Regulation (SCMR) – mamlakatning bosh senzori sifatida tilga olinadigan tuzilma –ga rasmiy shikoyat topshirdi. Sabab: bir teleboshlovchining shaxsiy Facebook sahifasida Hossam va Ibrahimning terma jamoani boshqarish uslubini tanqid qilgani. Shikoyatda bu postlar “terma jamoa boshqaruviga ta’sir ko‘rsatgani” aytildi va regulyatordan masalani shikoyatlar qo‘mitasiga oshirish, “amalga muvofiq huquqiy choralar ko‘rish” so‘raldi.
SCMR shikoyatlar qo‘mitasi teleboshlovchining vakilini so‘roq qilishga chaqirdi, ammo ish natijasi haqida jamoatchilikka hech narsa ma’lum qilinmadi.
Belgiumga qarshi o‘yin ortidan egizaklar advokati yana bir shikoyat kiritdi. Bu safar nishonda sobiq terma jamoa futbolchisi va hozirgi sharhlovchi Reda Abdel Aal edi. U “mamlakat xavfsizligi va tinchligini izdan chiqarishga urinish”da, shuningdek, Hossamning “rasmiy milliy missiyasi”ga aralashishda ayblandi. Bu ish bo‘yicha ham hanuz qaror e’lon qilingani yo‘q.
Futbol kimning qo‘lida?
Hossamning harakatlari Misr futbolining bugungi egalarini yaqqol ko‘rsatadi. So‘nggi o‘n yillikda mamlakat futbol infratuzilmasi asta-sekin harbiy va maxsus xizmatlar bilan bog‘liq tuzilmalarga o‘tdi.
Terma jamoa libosidagi bosh homiy – Administrative Capital for Urban Development (ACUD), 2016 yilda tashkil etilgan, harbiylarga qarashli kompaniya. Stadionga chiptani faqat Tazkarti ilovasi orqali sotib olish mumkin. Har bir muxlis uchun biometrik Fan ID saqlanadigan bu tizim United Media Services (UMS) tarkibiga kiradi. UMS esa Misr Bosh razvedka xizmati egaligidagi ulkan media konglomerati.
UMSning yana bir sho‘’basi – Sports United – mamlakat ichki ligasi, kuboklari, terma jamoa o‘rtoqlik uchrashuvlari translyatsiyasi huquqlarini qo‘lida ushlab turadi. U yagona ruxsat etilgan onlayn translyatsiya platformasini, klublarning tijoriy huquqlarini va stadionlardagi reklama maydonlarini boshqaradi.
Stadionlarning o‘zi esa yana bir UMS tuzilmasi – Estadat – tomonidan boshqariladi. U o‘zini “zamonaviy boshqaruv tizimlari va stadionlarni professional loyihalash hamda ekspluatatsiya qilish”ni taklif etuvchi kompaniya sifatida tanishtiradi va mamlakatdagi “eng ko‘p stadion va sport inshootlarini boshqarish huquqiga” egaligini ma’lum qiladi.
Jahon chempionati tomosha tajribasi ham shu doirada qoladi. Misr aholisi maxsus tashkil etilgan World Cup “Fan Zone” hududlariga borishga undaladi. Bu maydon ACUDga tegishli, Sports United tomonidan tashkil qilinadi, kirish esa faqat Tazkarti orqali ro‘yxatdan o‘tganlarga ochiq.
Bugun Misrda muxlis bilan terma jamoa o‘rtasidagi har bir aloqa nuqtasi – chipta, ekran, stadion darvozasi yoki fan-zona – xavfsizlik apparati filtrlari orqali o‘tadi. Bunday sharoitda Hossam Hassanning har bir gapi, har bir minnatdorchilik bayonoti faqat sport haqidami – yoki bu maydonda futbol allaqachon siyosatga yutqazib bo‘ldimi?
