Mayamidagi chorak final: England va Norway o‘rtasidagi tarixiy raqobat

Shanba kuni Mayamida bo‘lib o‘tadigan Jahon chempionati chorak finali – bu shunchaki England va Norway o‘rtasidagi navbatdagi o‘yin emas. Bu, avvalo, futbol emas, balki efir to‘lqinlarida tug‘ilgan raqobatning qayta sahnaga chiqishi.

Bugun maydonda Jude Bellingham va Erling Haaland yulduzga aylangan turnirni yoritib turibdi. Ammo bu hikoya 45 yil avval, boshqa avlod, boshqa kayfiyat va boshqa qahramon bilan boshlangan edi. Ismi – Bjorge Lillelien.

Oslo kechasi va efirni larzaga keltirgan nutq

1981-yil sentabr. Ullevaal Stadium, Oslo. Norway hali bugungidek xavfli kuch emas, England esa Bryan Robson, Glenn Hoddle, Kevin Keegan, Trevor Francis kabi yulduzlarga tayangan holda Jahon chempionati saralashini bemalol bosib o‘tishi kerak edi. Reja shunday edi. Natija esa – 2:1 Norway foydasiga va Angliya futbol tarixidagi eng katta shoklardan biri.

Bu g‘alaba norveglar uchun milliy bayram, inglizlar uchun esa – sharmandalik darajasidagi mag‘lubiyatga aylandi. O‘sha kechada esa bitta odam bu dramatik lahzani abadiylikka muhrlab qo‘ydi. NRK radiokompaniyasining bosh sharhlovchisi Bjorge Lillelien.

Odatda kamtar, sokin, xususiy hayotida juda ham bosiq inson. Lekin o‘sha kuni mikrofon ortida u butunlay boshqa odamga aylandi. Avvaliga u polshalik hakam Jerzy Kacprzakni “deyarli ingliz fuqaroligini olayotgandek” tanqid qildi – uningcha, hakam Norway ustunligini himoya qilayotgan daqiqalarda ortiqcha qo‘shimcha vaqt berayotgandi.

Soat nihoyat to‘xtadi. Hushtak chalinganida, Lillelien tayyor edi.

Lordlar, bokschilar va “Maggie Thatcher”

U efirga o‘ziga xos “kirish so‘zi” bilan yopiriladi. Norvegcha nutq ichida birdan ingliz tiliga o‘tadi va tarixga kiradigan satrlarni aytadi. U birin-ketin ingliz siyosati va sportining ramzlarini sanay boshlaydi: Lord Nelson, Lord Beaverbrook, Sir Winston Churchill, Sir Anthony Eden, Clement Attlee, Henry Cooper, Lady Diana…

“So‘ng ularni yengdik”, degan mazmundagi fikr bilan u ro‘yxatni yakunlaydi. Bu allaqachon provokatsiya edi. Ammo asosiy zarba hali oldinda edi.

Eng mashhur satrlar shundan keyin keldi. “Maggie Thatcher. Can you hear me? We have a message for you. We have knocked your boys out of the World Cup… your boys took a hell of a beating.”

U oxirgi jumlani yana bir bor takrorlaydi. “Your boys took a hell of a beating.”

Mana shu bir og‘iz gap – o‘yin natijasidan ham ko‘proq yashab qoldi. O‘sha paytda ijtimoiy tarmoqlar bo‘lmagan. Bugungi axborot oqimida bunday nutq qanday portlash berishini tasavvur qilishning o‘zi qiyin. Shunga qaramay, faqat radio va keyinchalik video yozuvlar orqali ham bu nutq butun futbol olamiga tarqaldi.

Lillelien bu so‘zlar oldindan yozilmaganini, hammasi jonli efirda, o‘sha lahzaning o‘zida tug‘ilganini doim ta’kidlagan. U 6 yil o‘tib, 60 yoshida vafot etdi. Lekin aynan o‘sha “do‘zaxdek kaltak” haqidagi jumlalar uni abadiylashtirdi.

Mag‘lubiyatdan keyingi hayot va unut bo‘lmagan og‘riq

Qiziq paradoks: Lillelienning “World Cup’dan uchirib yubordik” degan da’vosiga qaramay, England baribir 1982-yilgi Ispaniyadagi Jahon chempionatiga yo‘l oldi. Lekin faktlar bu yerda unchalik muhim emasdi. Norveglar uchun – bu tarixiy g‘alaba. Inglizlar uchun – og‘riqli xotira. Va har safar England – Norway juftligi paydo bo‘lsa, shu nutq qayta eslanadi.

O‘sha kecha mag‘lub bo‘lgan ingliz futbolchilari uchun bu faqat bitta o‘yin emas, har bir intervyuda, har bir retrospektivda qayta-qayta ochiladigan yara bo‘lib qoldi. Lillelienning rang-barang, teatrga xos sharhi ularni hech qachon bu mag‘lubiyatni unutishga qo‘ymaydi.

Uning o‘g‘li Marius, keyinchalik yuqori lavozimli media-menejerga aylangan, NRK hujjatli filmida shunday deydi: katta radio lahzalarida biz eshitadigan odam – o‘zini konsertga tayyorlagan artistga o‘xshash shaxs. Mikrofon ortida u boshqa, efirdan tashqarida esa juda sokin bo‘lgan.

Sobiq Norway hujumchisi, Premier League klublari Southampton va Blackburn Rovers safida o‘ynagan Egil Ostenstad esa Times gazetasiga bergan intervyusida Lillelienni “juda noan’anaviy norveg” deb ataydi. Norveglar odatda hissiyotini oshkor qilmaslikka, o‘zini “xotirjam” tutishga intiladi. Lillelien esa buning teskarisi edi – his-tuyg‘uni yashirmasdan, sahnaga chiqarardi. U ingliz tilida erkin gapirar, tarixiy va madaniy ishoralarni bir zumda bir-biriga ulab, tayyorgarliksiz ham murakkab kompozitsiya yaratib yuborardi. Ostenstad buni “katta yutuq” deb baholagan.

Ikki mamlakatni bog‘lagan 30 yillik futbol yo‘li

Premier League davri boshlangach, England – Norway yo‘lagi yanada gavjumlashdi. So‘nggi o‘n yilliklarda deyarli 100 nafar norveg futbolchisi Angliya oliy ligasida o‘ynadi. Jan Age Fjortoft, Morten Gamst Pedersen, John Carew, Ole Gunnar Solskjaer, Martin Odegaard, Haaland – bu ro‘yxat ikki mamlakat futbol aloqalarini bir-biriga tikib qo‘ygan.

Raqamlar ham o‘z so‘zini aytadi: raqobat o‘yinlarida England Norwayga qarshi to‘rtta uchrashuv o‘tkazib, bittasida g‘alaba qozongan, bittasida durang qayd etgan, ikkitasi esa mag‘lubiyat bilan yakunlangan. Bu juftlik hech qachon “oson o‘yin” va’dasini bermagan.

Erkaklar terma jamoalari hali-hanuz yirik turnirda bir-biriga qarshi maydonga tushmagan. Shuning uchun Mayamidagidek chorak final – tarixiy birinchi sahna. So‘nggi marta bu ikki jamoadan birortasi bir-biriga qarshi 12 yil avval o‘ynagan.

“Do‘zaxdek kaltak”ning ayollar futboliga ko‘chishi

Bu raqobat 2015-yilda ayollar futbolida ham qayta jonlandi. Canada mezbonligidagi Women’s World Cup musobaqasida England va Norway 1/8 finalda to‘qnash keldi. Norvegiyaning VG Sporten gazetasi o‘sha paytda mashhur jumlaga ishora qilib, Mark Sampson jamoasi “do‘zaxdek kaltak yeyishga tayyormi?” degan savolni sarlavhaga olib chiqdi.

Natija? Bu safar javobni inglizlar berdi – 2:1 hisobidagi g‘alaba bilan.

Demak, Lillelienning satrlari nafaqat yashab keldi, balki o‘zgardi, qayta talqin qilindi, har safar yangi kontekstda paydo bo‘ldi. Har bir yangi uchrashuvda ularning ohangi, ma’nosi yangidan o‘qildi.

Mayami sahnasi: yangi tarix, eski aks-sado

Bugun esa sahnada boshqa avlod. Bellingham, Haaland va ularning jamoadoshlari. O‘yin Miami issig‘ida, Jahon chempionati chorak finalida bo‘lib o‘tadi. Tribunalar, telekanallar, ijtimoiy tarmoqlar – hammasi navbatdagi dramatik voqeani kutyapti.

Savol bitta: kimdir Bjorge Lillelien darajasidagi so‘z topa oladimi?

Bugungi sharhlovchilar uchun o‘lchov mezoni aniq – o‘sha bir og‘iz jumla: “your boys took a hell of a beating.” Oradan o‘n yilliklar o‘tdi, futbol o‘zgardi, texnologiya o‘zgardi, lekin o‘sha nutqning qulog‘imizda jaranglaydigan ohangi o‘chmadi.

Mayamidagi 90 daqiqa davomida “do‘stona raqobat” yon tomonga suriladi. O‘yin tugagach, yana tabassum, qo‘l siqish, iliq intervyular bo‘lishi mumkin. Ammo hushtak chalinmaguncha hech kim hech kimni ayamaydi.

Va ehtimol, yana kimdir mikrofon ortida chuqur nafas olib, o‘zining tarixga kiradigan satrlarini izlay boshlaydi. Shu safar qaysi til, qaysi ovoz, qaysi jumla bu raqobatning navbatdagi bobini yozadi?