Maleda panenka: Filadelfiyalik egizaklar va Bangladesh futbolining yangi orzusi

Ronan Sullivan panenka uslubida zarba berishni hayotida atigi ikki marta sinab ko‘rgan. Ikkalasi ham mashg‘ulotda, dunyoning narigi tomonida. Ulardan biri to‘singa tegib qaytgan. Shunga qaramay, u Under-20 SAFF Championship finalida, nol-nol tugagan o‘yindan keyingi penaltilar seriyasida beshinchi zarbani chip bilan bajarishini aytganda, uning egizak ukasi Declan deyarli ajablanmadi.

“U hatto aytishi ham shart emasdi. Men boshidan bilardim,” – deya eslaydi Declan, Saint Joseph’s University yotoqxonasidagi divanda akasining yonida o‘tirib. “Agar oxirgi penaltini berishsa, u shuni qiladi deb o‘ylagandim. Bu uning o‘ziga xos ishidir.”

Bir necha daqiqa o‘tib, to‘p nafis yoy chizib darvozaning to‘riga tushdi. 3 aprel kuni Malé shahridagi stadion portlab ketgandek bo‘ldi. Bangladesh Hindistonga qarshi U-20 finalda g‘alaba qozondi, millionlab muxlislar onlayn kuzatib turgan paytda.

“Shunday bo‘lishiga oldindan aytishsa, ishonmagan bo‘lardim,” – deydi Ronan.

Instagram’dagi “Save Bangladesh Football” sahifasi bilan yozishmalarni boshlaganiga ikki yil ham to‘lmasdan, aka-ukalar allaqachon U-20 chempionligi bilan qaytishardi. Ularning Bangladesh uchun o‘ynash huquqi onasi tomondan kelib chiqishi bilan bog‘liq. Maldiv orollarida esa ular deyarli “uy jamoasi” edi – bu mamlakatdagi eng katta mehnat migrantlari manbai aynan Bangladesh.

“O‘sha yerga uchib borishning o‘zi ajoyib edi. Suv shu qadar moviyki, hayotimda bunaqasini ko‘rmaganman. Biz Ocean City, New Jerseyga boramiz, suv jigarrang, lekin bu ham sevimli joyimiz,” – deydi Ronan. “Bu safar suvni ko‘rib, ‘Voy, bu nima bo‘ldi?’ deb qoldik. ‘The Waterboy’ filmidagi oxiridagi o‘sha maxsus suvga o‘xshaydi. O‘ylaymanki, bu shunchaki Maldiv suvining o‘zi.”

Ikki irlandcha ismli filadelfiyalik yigit, Bangladeshga ilk bor U-20 saralash yig‘ini uchun boradi, so‘ng poytaxtga kubok bilan qaytadi. Bu syujetni kinossenariydan olingandek qiladi. Ular bir necha kunni matbuot diqqat markazida o‘tkazdi, keyin esa poytaxtning gavjum ko‘chalarini kezdi, mahalliy taomlarni tatib ko‘rdi, AQShda ko‘rishga odatlangan buvilarini endi uning yurtida bag‘riga bosdi.

Lekin bu hikoya faqatgina romantik epizod emas. FIFA reytingida 181-o‘rindagi, 180 millionga yaqin aholiga ega Bangladesh uchun bu balki kirish sahnasi xolos. Birlashgan Millatlar Tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, mamlakat dunyodagi eng katta diasporalardan biriga ega. Asosiy qismi Janubiy Osiyo va Yaqin Sharqda, lekin Buyuk Britaniyada yirik, AQSh va Italiyada tez o‘sib borayotgan, G‘arbning boshqa nuqtalarida ham mayda, ammo faol jamoalar bor.

“Bizning u yerda qilgan ishlarimizni ko‘rishdi, qanday tajriba bo‘lganini sezishdi. Endi birdaniga Bangladesh uchun o‘ynashni istayotgan xorijdagi futbolchilar ko‘paydi. Angliyada yaxshi akademiyalarda o‘ynayotgan bir nechta yigitlar bor. Talant butun dunyoga tarqalgan, masala uni to‘g‘ri ishlatishda,” – deydi Declan.

Sullivanlar endi Bangladeshda ham, AQShda ham, undan tashqarida ham tanilgan. Xuddi shunday, sobiq USMNT sardori Thomas Dooley ham. Otasi amerikalik harbiy bo‘lgan, o‘zi Germaniyada ulg‘aygan, o‘sha yerda to‘p surgan va tasodiflar zanjiri bilan AQSh terma jamoasiga qo‘shilgan Dooley, U-20 jamoasi kubokni ko‘targanidan yetti hafta o‘tib, Bangladesh kattalar terma jamoasi bosh murabbiyi etib tayinlandi. U murabbiylik faoliyatining katta qismini Janubi-Sharqiy Osiyoda o‘tkazdi, shu yerda u “futbolga oshufta xalq” haqida eshitgan, endi esa aynan shu mamlakatni yangi Jahon chempionati sikliga olib kiryapti.

“Biz muxlislikni yaxshi ko‘radigan mamlakatmiz. Buni o‘zgartirishimiz kerak. Biz futbol o‘ynaydigan mamlakatga aylanishimiz zarur,” – deydi Dooley. “Shu bo‘lishimiz kerak va bunga qanday yo‘l bilan erishishni topishimiz lozim.”

Ronan, Declan va ularning ukalari Quinn hamda Cavan – ikkalasi ham Philadelphia Union hujumchilari – aslida uchta terma jamoaga munosib bo‘lishi mumkin edi: AQSh, Germaniya va Bangladesh. Quinn o‘tgan yozda USMNT bilan rasmiy o‘yin o‘tkazib, bu boradagi tanlovini amalga oshirdi, Manchester City tomon yo‘l olayotgan Cavan esa eng istiqbolli amerikaliklardan biri hisoblanadi. Egizaklar uchun esa real sahna Bangladesh bo‘lib chiqdi.

“Hamma narsa Instagram’dagi bitta xabar bilan boshlandi, bu ham biroz g‘alati,” – deya eslaydi Declan. Xabar “Save Bangladesh Football” sahifasidan kelgan. Avvaliga ularning o‘zi ham chalkashib qoldi: oddiy fan-sahifa ularni pasportsiz yig‘inga taklif qilyapti. Ko‘p o‘tmay, bu sahifa federatsiya bilan ishlaydigan haqiqiy vositachi ekanini anglashdi. SAFF U-20 turniri oldidan qiziqish bildirganlarida, ular federatsiya vitse-prezidenti Fahad Karim bilan aynan shu sahifa orqali bog‘landi.

“Kollejdan oldin biroz bo‘sh vaqtimiz bor edi. Mamlakatni himoya qilib o‘ynash, madaniyatning bir qismiga aylanish – zo‘r imkoniyatdek tuyuldi,” – deydi Ronan. Keyingi uch oy “telbavor jarayon” bo‘ldi. Onalarida ham Bangladesh pasporti yo‘qligi bois, hujjat olish oson kechmadi. Mart oyiga kelib esa egizaklar Nyu-Yorkdan Dehliga, u yerdan Dhakaga uchdi – hayotlaridagi eng uzoq safar.

Ularni qizil gilam kutib olmadi. Hech kim ularga tarkib kafolatlamagan. 30 dan ortiq futbolchi ishtirok etgan yig‘inga kelishdi, ular orasida Sullivanlar biladigan, til topishishi oson bo‘lgan uch nafar “diaspora” o‘yinchi ham bor edi. Murabbiy ingliz tilida gaplashardi, ammo maydonda til to‘sig‘i baribir sezilardi.

“Chet ellik bo‘lsangiz, avvaliga to‘pni olish qiyinroq. Tilni bilmaysiz, balki yigitlar ham sizning kelganingizdan unchalik xursand emasdir. Lekin bir necha bor to‘pni olib, nima qila olishingizni ko‘rsatib qo‘ysangiz, hammasi o‘zgaradi,” – deydi Ronan. Bir necha kunlik mashg‘ulotlardan so‘ng ular tarkibga kirishiga ishona boshladi, jamoaga ijtimoiy jihatdan ham singib bordi.

Dooley Bangladesh ildiziga ega bo‘lgan o‘yinchilarning bu terma jamoani tanlash huquqini qat’iy himoya qiladi. U Osiyodagi sayohatini Filippinda boshlagan, u yerda xorijda tug‘ilgan futbolchilarni qabul qilishga qarshi bo‘lgan muxlislarni ko‘p ko‘rgan. Bangladeshda esa u boshqa manzarani ko‘ryapti. U Leicester City yarim himoyachisi Hamza Choudhury misolida jamoa madaniyatini, yetakchilik va kamtarlikni alohida e’tirof etadi.

“Hamzaning kelganidan hamma xursand bo‘ldi, o‘yinchilar tushunadi: xalqaro tajribaga ega yigitlar ularga yordam berishi mumkin, – deydi Dooley. – Ularning munosabati, ishga bo‘lgan yondashuvi, har bir mayda detali namuna bo‘la oladi.”

Diasporadan qidiruv kengaygan sari, yangi futbolchilar ham topilyapti. Ularning hammasi ham yirik Yevropa ligalarida emas, lekin umumiy saviyani ko‘tarib bera oladigan darajada. Bu yerda nozik muvozanat bor. Dooley “minglab” xabarlar olayotganini aytadi, lekin ogohlantiradi: “ehtiyot bo‘lishimiz kerak”. Byudjet ham cheklangan.

“Har bir erkin zarbasi videosini yuborgan odam ham bizga kerakli darajadagi futbolchi bo‘lavermaydi. Bu yerning o‘zida ham biz ko‘tara oladigan yaxshi futbolchilar bor,” – deydi u. “Biz 2-3 ming dollar sarflab, o‘yinchini olib kelib, keyin uni zaxirada ushlab o‘tira olmaymiz. Keladiganlar haqiqatan yordam bera olishi kerak. Aks holda, o‘sha pulni mahalliy futbolchilarga sarflab, ularni ikki hafta davomida kuniga ikki mahal tayyorlaymiz – natijada ular ancha kuchli bo‘lib chiqadi.”

Dooleyning hisob-kitobiga ko‘ra, yaxshi harakat qiladigan, to‘p bilan ham, fikr bilan ham ishlashni o‘rgangan “oqilona” futbolchilar guruhi bilan xatolarni kamaytirish orqali jamoani 20-30 foizga kuchaytirish mumkin. U FIFA reytingida 150-lik pog‘onasiga chiqishni bemalol haqiqat deb biladi.

Ammo orzu bundan ham kattaroq.

To‘rt Sullivan ukasining Instagram sahifalari yillar davomida Bangladesh bayroqlari bilan to‘lib ketgan. Egizaklar Maldivda o‘tirib, telefonlariga qarar, onlayn shov-shuv qanday darajaga chiqayotganini his qilardi. Ayniqsa Hindistonga qarshi raqobat boshqacha edi.

“Men haqimda hind bayrog‘iga bo‘yalgan itni yetaklab ketayotgandek montajlar qilishdi. Jiddiy aytyapman. Issiqlik, taranglik juda katta edi,” – deydi Ronan.

Maldivdagi olovli qo‘llab-quvvatlash ularni maydonda ilgari hech qachon his qilmagan muhitga olib kirdi. Bu surreal kayfiyat Dhakaga qaytganda ham davom etdi.

“Bu juda ko‘p edi. Juda ko‘p gullar, juda ko‘p odamlar. O‘zimni Bangladeshda eng yangi ‘trend’ jamoaning bir qismidek his qildim,” – deydi Declan. Ularning so‘zlariga ko‘ra, Dhaka ko‘chalarida yurishning o‘ziyoq e’tiborni tortgan – “biz hammaga ko‘ra oq tanlimiz”, deydi u kulib.

“Ko‘plab odamlar bilan tanishdik, hammasi shu qadar xursand va minnatdor ediki, kubokni mamlakatga olib kelganimiz uchun. Ular haqiqatan juda hayajonda edi. AQShda bunday narsa, ayniqsa yoshlar futbolida, deyarli bo‘lmaydi.”

Dooleyni San Marino bilan o‘rtoqlik uchrashuviga jo‘natishganida, aeroportdagi manzara ham odatdagi kun emasdi. Kattalar terma jamoasi uchun ham bunday shov-shuvni dunyoning ko‘p joyida ko‘rmaysiz.

“Men o‘zimni Jahon chempionatiga ketayotgandek his qildim,” – deydi Dooley. “O‘yladimki, agar biz Jahon chempionatiga chiqadigan bo‘lsak, bu manzara qanday bo‘ladi?”

“Bangladesh Jahon chempionatiga chiqsa, mamlakat portlab ketadi,” – deydi Ronan.

Bu orzu hozircha uzoqdek ko‘rinadi. Hindiston yarim orolidan birorta erkaklar ham, ayollar ham Jahon chempionatida o‘ynamagan. Mintaqaning futbolga bo‘lgan ehtirosi esa hanuz asosan Janubiy Amerika gigantlariga oqib ketadi.

Shunga qaramay, erkaklar Jahon chempionatini 64 jamoaga kengaytirish g‘oyasi tobora real tus olayotgani, diaspora bilan ko‘prik qurilayotgani fonida Bangladesh futboli boshqa bosqichga chiqishi mumkin. Agar bu hududdan biror terma jamoa mundial yo‘llanmasini qo‘lga kiritsa, bu sport uchun butunlay yangi sahifa ochiladi. Xalqaro sportda ildizlar orqali futbolchi yollash odatiy holga aylangan, lekin bu yerda ochilishi mumkin bo‘lgan eshik boshqacha.

“Har safar 64 jamoali Jahon chempionatini o‘ylasam, ‘Mana, agar hamma futbolchilarni to‘plab olsak, bizda imkoniyat paydo bo‘ladi’, deb o‘ylayman. Bu orzu. Bu eng oliy maqsad,” – deydi Declan. U sobiq Union akademiya sherigi, hozir Penn State vingeri bo‘lgan Nehan Hasan va Stanford hujumchisi Trevor Islamni ham nomma-nom tilga oladi, kelajakda bu ro‘yxatga yana ko‘plab nomlar qo‘shilishiga umid qiladi.

“Biz ularni ishontirishimiz kerak. Ularga bu yerda haqiqiy meros qoldirishingiz mumkinligini tushuntirishimiz lozim,” – deydi Dooley, terma jamoaga da’vogar bo‘lishi mumkin bo‘lgan futbolchilar haqida.

Dooley uchun Asian Cup yoki Jahon chempionatiga chiqish – jarayon. Bangladesh erkaklar terma jamoasi tarixida qit’a chempionatiga atigi bir marta chiqqan. Biroq u “bu tez ham bo‘lishi mumkin”, deydi. 19 yoshli vinger, Fulham akademiyasi mahsuli Farhaan Wahid va Angliya to‘rtinchi divizionida o‘ynayotgan 25 yoshli yarim himoyachi Louie Watson – uning loyihasidagi keyingi bo‘laklar sifatida ko‘rilmoqda. Hamza Choudhury va yozda New York Cosmos bilan shartnoma imzolagan, Kanadada tug‘ilgan yarim himoyachi Shamit Shome – markaziy ustunlar. Dooley esa darvozabon pozitsiyasini hal qiluvchi masala deb biladi.

Kuzgi o‘rtoqlik uchrashuvlaridan so‘ng dasturdagi navbatdagi muhim bosqich – noyabr oyida Bangladeshda o‘tadigan kattalar SAFF Championship bo‘ladi. Bangladesh bu turnirni faqat bir marta, 2003 yilda, mezbon sifatida yutgan. Dooley ayni damda aynan shu turnirga butun e’tiborini qaratgan, keyin esa mamlakat ichidagi futbol tizimini rivojlantirishga chuqurroq aralashmoqchi. Uning nazarida, bu yuqoridan pastga qarab quriladigan loyiha: kattalar terma jamoasining muvaffaqiyati qiziqish, homiylik va investitsiyani tortadi, bu esa akademiyalardan tortib, kattalar ligalarigacha bo‘lgan to‘liq piramida qurilishiga turtki beradi.

Dooley hozircha Dhakadagi badavlat Gulshan tumanida kvartira topmaguncha mehmonxonada yashayapti. Derazadan qarasa, odamga to‘la ko‘p qavatli binolar, lekin futbol maydoni bor maktablar juda kam. Asl kurash shu yerda: infratuzilma, madaniyat va kelajak avlodning dunyoqarashi.

“Biz shuni xohlaymizki, bolalar Argentina muxlisi bo‘lishni emas, Argentina, Braziliyaga qarshi o‘ynaydigan futbolchi bo‘lishni orzu qilsin,” – deydi u.

Savol shunda: Maldiv osmonida panenka bilan chizilgan shu kichik yoy, bir kun kelib Bangladeshni Jahon chempionati sahnasiga olib chiqadigan katta orbitaga aylanadimi?