Ispaniya bilan final: Argentina mag‘lubiyati va “yomon qahramon” obrazlari
Ispaniya ustidan finaldagi 0:1 hisobidagi mag‘lubiyat Argentina uchun faqat yo‘qotilgan kubok emasdi. Bu o‘yin ularning butun turnir davomida yig‘ilib kelgan “yovuzlar” obrazini qat’iyroq muhrlab qo‘ydi. Maydonda qattiq to‘qnashuvlar, yerga yiqilgan tanalar, doimiy bahslar. Tribunada esa – irqchilik ayblovlari, keskin so‘zlar, g‘azab.
Turnir tugadi, lekin Argentina atrofidagi shovqin pasaymadi. Aksincha, kuchaydi.
If you don’t like being hit, play volleyball
Tanqidchilar bu jamoani qo‘pollikda, sport ruhiga zid o‘yinda, raqibga hurmatsizlikda aybladi. Finaldagi manzara bu tasvirni yanada quyuqlashtirdi: qo‘pol fol, maydondagi guruh-guruh janjallar, va eng ko‘p muhokama qilingani – Ispaniya kubokni ko‘targan paytda Argentina futbolchilarining orqasini o‘girib turishi.
The New York Times bu chiqishni “asabiy, injiq va jirkanch” deb atadi. Sobiq Germaniya futbolchisi Thomas Hitzlsperger ijtimoiy tarmoqda argentinaliklarni “jirkanch sportchilar” deb yozdi. Britaniyalik teleboshlovchi Piers Morgan esa ular “maydonda imkon qadar ko‘proq ispan futbolchilarini tepib chiqdi”, deb ta’rifladi.
Argentina ichida bu gaplar boshqacha yangradi.
Buenos-Ayres shimolidagi uyida yashovchi, 55 yoshli yurist Leo Simone bunday tanqidni hatto ma’lum ma’noda faxr bilan qabul qiladi: u o‘z xalqini “pedestaldan boshqalarga yuqoridan qaraydigan, biroz dimog‘dor” deb tasvirlab, “yaxshi ko‘rilmasligimiz uchun ham kredit berish kerak”, deydi. Uning rafiqasi esa, ismini oshkor qilmay, “ular dimog‘dorlikni g‘urur bilan adashtirishadi”, deb qo‘shimcha qiladi.
Simone uchun bu jamoa zo‘ravon emas, balki jangovar. Uning fikri aniq: “Argentina – qattiq kurashadigan jamoa, deyarli barcha Janubiy Amerika futboli shunday. Ispaniya ham taktik fol ishlatdi. Bu futbol: agar urilish yoqmasa, voleybol o‘yna”.
Qisqa, keskin jumla. Bu mamlakat ruhini yaxshi ifodalaydi.
Messi sevimli, Argentina – yo‘q
Lionel Messi dunyoning deyarli har burchagida seviladi. Ammo uning bayrog‘i ostidagi terma jamoa – boshqa hikoya. Turnir davomida Argentina “FIFA erkatoyi”ga aylangani haqida shikoyatlar ko‘paydi: penaltilar, raqiblarga ko‘rsatilgan kartochkalar, hakam qarorlari atrofida bahslar.
Final esa bu kayfiyatni portlatib yubordi. O‘yin davomida to‘xtovsiz fol, asabiy janjallar, hakamga bosim. Kubok topshirilish marosimida esa – Argentina safining Ispaniya tomoniga yuz o‘girmasligi. Kadrlar butun dunyoni aylanib chiqdi, “hurmatsizlik” yorlig‘i esa darhol yopishtirildi.
Biroq Ezeiza aeroporti yaqinida, Buenos-Ayresga qaytgan jamoani kutib olgan minglab ishqibozlar orasida kayfiyat boshqacha edi. 35 yoshli quruvchi Maximiliano Heredia buni qisqa qilib aytdi: “Bizni doim tanqid qilishgan, bunga o‘rganib ketganmiz. Lekin biz har safar borimizni beramiz”.
Ko‘pchilik argentinaliklar internetda aynan shu tanqidni faxr nishoni sifatida taqdi. Jurnalist Pedro Rosemblat o‘zining Instagram sahifasida shunday yozdi: “Bizning bepisandligimizni ular ko‘tara olmaydi. Bizning isyonkorligimiz ularni bezovta qiladi, g‘azablantiradi… ular bizni dimog‘dor, aldamchi, kir deb atashadi. Bizga esa yoqadi, bu bizni g‘ururga to‘ldiradi”.
Bu kayfiyat Argentina ichidagi o‘ziga xos futbol madaniyatini ochib beradi: provokatsiya, masxara, maqtanchoqlik – o‘yin ichidagi “kod” sifatida qabul qilinadi. Lekin bu kod dunyo auditoriyasiga deyarli tarjima qilinmaydi.
Sport jurnalisti Ezequiel Fernandez Moores ham shuni ta’kidlaydi: “Ba’zi tanqidlar o‘rinli. Ba’zida biz o‘zimizni olam markazi, Xudo ham, o‘z kindigimiz ham argentinalik deb o‘ylaymiz”. Uningcha, mahalliy futbol madaniyatidagi o‘sha qitiqlovchi, mazaxomuz uslub global sahnada boshqacha ko‘rinadi: “Biz dunyo bizni, bizning yashash, his qilish va o‘zimizni ifoda etish uslubimizni tushunishini kutolmaymiz”. Shu bilan birga u ham tan oladi: kubok topshirilishida Ispaniyaga orqa o‘girish – “to‘g‘ri emas edi”.
Irqchilik ayblovlari: stadiondan tashqaridagi jang
Argentina atrofidagi bahs faqat fol va qo‘pollik bilan cheklanib qolmadi. Turnir chog‘ida ishqibozlar va ba’zi futbolchilarga nisbatan irqchilik ayblovlari ham ko‘paydi.
Fransiya terma jamoasining qora tanli futbolchilarini “aslida fransuz emas” deb mazax qiluvchi eski qo‘shiq yana esga tushdi. Klub darajasida esa braziliyalik muxlislarga yoki qora tanli futbolchilarga banan uloqtirish, maymunga o‘xshatib imo-ishora qilish holatlari yillar davomida qayd etilgan.
Bu safar ham chegaradan o‘tilgan lahza bo‘ldi: mashhur qora tanli amerikalik kontent yaratuvchi IShowSpeed’ga bir argentinalik ishqiboz jonli efir paytida “hayvonzorga borib yig‘la” deb aytdi. FIFA bu voqeaga munosabat bildirib, irqchilikni qoraladi.
Amerikalik aktyor Samuel L Jackson esa Instagram’da qora tanli odamlarga Argentinani qo‘llamaslikka chaqirdi va mamlakatni “dunyodagi eng irqchi davlatlardan biri” deb atadi. Bu so‘zlar ham Argentina ichida, ham tashqarisida bahslarni yanada qizitdi.
Sotsiolog Ivan Schuliaquer (San-Martin Milliy Universiteti) bu masalani kengroq kontekstga qo‘yadi. Unga ko‘ra, futbol atrofidagi irqchilikni butun jamiyat va tarixga ko‘r-ko‘rona yoyish xato bo‘ladi. “Bu irqchilik bor va uni inkor etib bo‘lmaydi”, deydi u. “Lekin ko‘p hollarda bu yorliqlarni o‘zi ham irq masalasini to‘liq hal qilmagan sobiq mustamlakachi davlatlar yopishtiradi”.
Bu gaplar Argentinani oqlamaydi, lekin bahsni bir oz chuqurlashtiradi: bu faqat bir jamoa yoki bir stadion muammosimi yoki global futbol oynasida ko‘rinib qolgan kengroq tarixiy jarohatlarmi?
Ichkaridan qaraganda
Argentina ichida futbol – oddiy o‘yin emas, hayotning asosiy ritmiga aylangan marosim. Buni tashqaridan sezish qiyin. 47 yoshli, o‘n yildan beri Argentinada yashayotgan venesuelalik nevrolog Evelio Rubio buni yaxshi biladi. U o‘z vatani terma jamoasining hech qachon yirik sovrinlar yutmaganiga ko‘nikkan. Shuning uchun bu yerdagi futbol jo‘shqinligini ichkaridan his qilishni “spektakulyar” deb ta’riflaydi.
Uning ko‘zlari bilan qaraganda, bu mamlakat futbolni nafas olgandek iste’mol qiladi: og‘riq ham, g‘urur ham, qo‘pollik ham, istehzo ham bir-biriga aralashib ketadi. Tashqaridan “iflos o‘yin” bo‘lib ko‘ringan narsa ichkaridan “hayot uchun kurash” sifatida qabul qilinadi.
Shu sababli ham argentinaliklar uchun “yomon qahramon” yorlig‘i ko‘pincha haqorat emas, roldek tuyuladi. Ular o‘zlarini tushunmaydigan dunyoga qarshi sahnaga chiqayotgan aktyorlar singari. Ba’zan ortiqcha, ba’zan chindan ham chiziqdan o‘tgan, lekin baribir markazda.
Final kechasi Ispaniya kubokni ko‘targanida, Argentina futbolchilari orqasini o‘girib turdi. U lahza futbol kitoblarida albatta qoladi. Savol esa boshqa: keyingi turnirlarda bu jamoa obrazini o‘zgartirishga harakat qiladimi yoki aynan shu qarama-qarshilikdan yana bir bor o‘ziga kuch oladimi?
