Gianni Infantino: Futbol Qiroli va Siyosiy Bo'shliqqa Kirish
MetLife Stadium dagi yakuniy sahna hammasini aytib turgandek edi. 19-iyul kuni Nyu-York yaqinida bo‘lib o‘tgan Jahon chempionati finalida Gianni Infantino AQSh prezidenti Donald Trump yonida o‘tirar, o‘zini “King of Football” deb ataydigan ittifoqchining yonida xotirjam ko‘rinar edi.
Stadion ichida esa hamma ham bunday emasdi. Ular maydonga tushib, Ispaniya va Argentina futbolchilariga medallar hamda kubok topshirgani chiqqanida MetLife tomoshabinlarining bir qismi hushtak chaldi. Shunga qaramay, 104-o‘yinlik ulkan turnir sport nuqtai nazaridan ham, moliyaviy jihatdan ham FIFA uchun g‘alaba sifatida ko‘rildi. Infantino uchun bu, kelasi yil mart oyida deyarli tantanali tarzda qayta saylanishga kirish soati bo‘lib tuyulgan edi.
Endi esa o‘sha quyoshli kunlar juda uzoq tarixdek ko‘rinadi. Birgina loyiha global futbolni larzaga keltirdi va 56 yoshli prezidentning o‘zi ham birinchi marta jiddiy tebranishni his qila boshladi.
Xatoga aylangan reja
Infantino xatoni qaerdan boshladi? U Jahon chempionatlari va barcha FIFA musobaqalaridan kelajakdagi foydaning bir qismini sotib olish uchun xususiy investorlarni – boshida Joshua Kushner turgan guruhni – taklif qildi.
Bu taklif portladi. Yevropa assotsiatsiyalarining FIFA musobaqalarini boykot qilish bilan tahdid qilishi, yuqori lavozimli xodimlarning “barchani aldagan” degan mazmundagi da’volari Infantino’ni orqaga chekinishga majbur qildi. U juma kuni reja bekor qilinganini e’lon qildi.
“Barcha fikrlarni diqqat bilan tinglagach, loyiha shunday darajadagi bo‘linishlarni keltirib chiqargani ayon bo‘ldiki, qo‘llab-quvvatlash miqyosidan qat’i nazar, u endi dastlab qo‘yilgan maqsad manfaatlariga xizmat qilmaydi”, – deyiladi uning bayonotida.
Infantino o‘tgan hafta Nyu-Yorkni tark etayotganda, 211 a’zo assotsiatsiyadan qariyb 200 tasining saylovdagi qo‘llab-quvvatlash xatlarini yoniga solib ketayotgan edi. Endi esa, hatto mojaroli loyihadan voz kechgach ham, bu raqamlar qanchalik mustahkam ekani savol ostida.
FFE – futbolning yuragini bozorlashtirish rejasi
Rejaning markazida yangi tuzilma – FIFA Forward Enterprise (FFE) turardi. U FIFA’ning pul ishlaydigan barcha qismlarini: Jahon chempionati va boshqa musobaqalarni o‘tkazish, telehuquqlar va homiylik shartnomalarini sotish, chipta va mehmondo‘stlik paketlarini boshqarishni o‘z ichiga olishi kerak edi.
Evropa klublar futbolida xususiy kapital va davlat investitsiya jamg‘armalari allaqachon odatiy hodisaga aylangan. Jahon chempionati esa bunday tajribaga qarshi turadigan so‘nggi qal’alardan biri sifatida qabul qilinadi. Bu turnir – shon-shuhrat, ramz, tarix. Muxlislar nazarida u ularga tegishli, moliyaviy instrument emas.
FIFA rejaga ko‘ra, taxminan 20 foiz ulushni sotish evaziga 4,2 milliard dollar jalb qilmoqchi edi. Tashkilotning o‘zini 20 milliard dollarlik qiymatda baholash rejalashtirilgan. Asosiy investor sifatida Joshua Kushner asos solgan Thrive Eternal ko‘rilgan, Kushnerning ukasi Jared esa Donald Trump’ning kuyovi sifatida siyosiy maydonda tanilgan.
FIFA’ning 211 a’zo federatsiyasi – Shveysariya qonunchiligiga ko‘ra tashkilotning amaldagi egalariga teng – har biri 20 million dollardan taklif oldi. Taklifni qabul qilish muddati 19-sentabr edi.
A’zolar allaqachon 2023–26-yillar uchun, yakunlangan Jahon chempionati bilan bog‘liq rekord 15 milliard dollarlik daromad hisobidan, har biri 10 million dollardan olishlari kerak. FFE ishga tushsa, FIFA bu summani 20 million dollarga, 2034-yilgacha 22 millionga, 2038-yilgacha esa 24 million dollarga yetishini va’da qilgan.
Andorra, Montserrat yoki Papua New Guinea kabi kichik assotsiatsiyalar uchun bu ulkan raqam. Angliya, Ispaniya yoki Fransiya kabi boy futbol davlatlari uchun esa ustuvorlik boshqacha.
Qarshilik – deyarli hamma tomondan
Infantino rejasiga kimlar qarshi chiqdi? Ro‘yxat qisqa emas: ayrim FIFA vitse-prezidentlari, yuqori darajadagi ijrochilar, Yevropa futbol assotsiatsiyalarining barchasi, Osiyo va Shimoliy Amerikadagi futbol organlari, Buyuk Britaniya bosh vaziri, milliy ligalar global uyushmasi, dunyo bo‘ylab ko‘plab muxlislar.
Ya’ni deyarli hamma.
Juma kuni Infantino tobora yolg‘izlashib borayotgandek ko‘rindi. Uning bosh maslahatchisi, sobiq Goldman Sachs bankiri Carlos Cordeiro iste’fo berdi va bu bitimni ochiqchasiga “yomon kelishuv” deb atadi. FIFA bosh operatsion direktori Kevin Lamour esa Associated Press orqali shunday keskin bayonot berdi-ki, unda go‘yoki o‘z rahbarini uni ishdan bo‘shatishga undayotgandek ohang sezildi.
Eng keskin zarba payshanba kuni keldi: Yevropa futbol uyushmasi UEFA barcha FIFA musobaqalarini boykot qilishga tayyorligini bildirdi – toki loyiha bekor qilinmaguncha.
Yevropa terma jamoalari erkaklar Jahon chempionati va Club World Cup kabi FIFA’ning eng yirik daromad keltiruvchi musobaqalarini muntazam yutib keladi. Ular uchun xususiy investorlarning ko‘proq o‘yin, kattaroq format, yanada ko‘proq tijorat talab qilishi – global futbol muvozanatini buzadigan xavf sifatida ko‘rindi.
Bu esa klublar futboliga, xususan UEFA Champions League’ga e’tibor va daromadlar bo‘linib ketishi xavfini tug‘diradi. Ta’qvim allaqachon tiqilinch, yetakchi futbolchilar imkoniyat chegarasida, televideniye va homiylik bozori esa cheksiz emas.
Eng alam qilgani – Infantino bu reja ustida deyarli hech kim bilan maslahatlashmagandek taassurot qoldirdi. O‘tgan yil davomida u loyiha ustida ishlayotganda, ko‘proq Trump atrofida ko‘rinish bergan. Qolaversa, Trumpning o‘zi ham juma kuni FIFA rahbari bilan turnir ulushlarini sotish rejasi haqida gaplashmaganini aytdi.
Kimlar uni qo‘llab-quvvatladi?
Infantino yillar davomida Afrikaga tayanib kelgan. Qit’aning 54 ovozi – har to‘rt yilda o‘tkaziladigan saylovlarda uning asosiy tayanchi. Bu safar esa, ulardan aniq “ha” ham, qat’iy “yo‘q” ham eshitilmadi. Ko‘pchilik uchun “o‘yinni o‘zgartiradigan” pul taklifi jiddiy o‘ylashni talab qiladi.
Janubiy Amerikadagi 10 a’zodan iborat CONMEBOL juma kuni taklifni olganini tasdiqladi va masalani “zarur jiddiyat bilan” o‘rganishini bildirdi. Tashkilotga FIFA vitse-prezidenti, Paragvaylik Alejandro Dominguez rahbarlik qiladi. U Infantino’dan 2030-yilgi Jahon chempionatini 64 ta jamoaga kengaytirishni kutmoqda.
Bu kengayish Argentina, Paragvay va 1930-yilgi ilk mundial mezboni Uruguay kabi “kichik hamkash”larga ko‘proq o‘yin beradi. Hozircha ular 104 o‘yindan atigi bittadan uchrashuvni qabul qilishi kerak, qolganlari Ispaniya, Portugaliya va Marokashga tegishli.
Endi Infantino’ni nima kutmoqda?
UEFA boshchiligidagi qarshilik FFE rejasini to‘xtatdi. Savol shunday: bu g‘alaba uning raqiblarini qoniqtiradimi yoki ular endi prezidentning o‘zini nishonga oladimi?
Lamour va Cordeironing juma kungi chiqishlari istalgan boshqa tashkilotda prezidentlikni deyarli imkonsiz holatga keltirgan bo‘lardi. Infantino esa hanuz kresloda. Uning obro‘si-chi?
Nomzodlarni ro‘yxatga olish muddati – 18-noyabr. Saylov esa 19-mart kuni Marokash poytaxti Rabat shahrida, FIFA’ning Afrika bo‘yicha qarorgohi joylashgan yerda bo‘lib o‘tadi.
Infantino 2019-yilda Parijda, 2023-yilda Kigali shahrida raqibsiz qayta saylangan. Nizomga ko‘ra, u yana bir to‘rt yillik muddatga da’vogarlik qilishi mumkin. FFE esa unga 2031-yildan keyin ham “komissar”ga o‘xshash, ancha yuqori maoshli yangi rol yaratib berishi mumkin edi. Bu stsenariy hozircha barbod bo‘ldi.
Saylovda g‘alaba qozonish uchun 106 ovoz kifoya. Qit’alar bir ovozdan harakat qilmaydi, lekin Yevropaning 55, CONCACAF’ning 35 va Osiyoning 46 ovozi bir yoqqa yig‘ilsa, bu juda kuchli blok bo‘ladi.
Potensial raqiblar haqida gap ketganda, ko‘zlar ko‘pincha Paris Saint-Germain prezidenti, Qatar vakili Nasser Al-Khelaifi va kanadalik FIFA vitse-prezidenti Victor Montagliani tomon buriladi. Osiyo futbol konfederatsiyasi rahbari, Bahraynlik Sheikh Salman bin Ebrahim Al Khalifa 2016-yilda Infantino’dan biroz kam ovoz olib yutqazgan, u ham yana maydonga qaytishi mumkin.
Bu nomlar hanuzgacha ko‘proq mish-mishlarga o‘xshar, real ssenariy sifatida ko‘rilmasdi. Infantino’ning uslubi va ommabop bo‘lmagan loyihalariga nisbatan yillar davomida norozilik bo‘lsa-da, amalda hech kim jiddiy raqobatga jur’at qilmagandi.
Endi esa savol boshqacha: bu safar gap faqat reja bekor qilinishida to‘xtaydimi yoki futbol siyosatida nihoyat yangi davr boshlanadimi?
