Futbol va Pul: Jahon Chempionatida O'zgarayotgan Munosabatlar
Shimoliy Amerikada bo‘lib o‘tgan so‘nggi Jahon chempionati maydondagi o‘yinlar sifati bilan emas, uning atrofidagi shovqin-suroni bilan ko‘proq esda qoldi. Uch davlatga yoyilgan turnirda asosiy yukni Qo‘shma Shtatlar ko‘tardi, stadionlar to‘ldi, ritm baland bo‘ldi, lekin futbolning o‘zi bilan teng bahs yuritgan yana bir mavzu paydo bo‘ldi: pul.
Majburiy “suv tanaffuslari” har bir uchrashuvga kiritildi. Haroratdan qat’i nazar. Rasmiy izoh – futbolchilarning sog‘lig‘i, tiklanishi, xavfsizligi. Tomoshabinlar esa tezda boshqa hisob-kitobni ilg‘adi: har bir pauza – telekanallar uchun yangi reklama oynasi. O‘yinning tabiiy oqimi bo‘linib, ekranda yana bir tijorat roligi paydo bo‘ladi. Futbol esa fon bo‘lib qoladi.
Turnir tugashi bilan bahsli qarorlar ham to‘xtamadi. FIFA Jahon chempionatining bir qismini xususiy investorlar qo‘liga sotish rejasini oldinga surdi. Eng bahsli jihati – investorlar orasida Donald Trump oilasi bilan aloqador tomonlar tilga olinishi bo‘ldi. Bu g‘oya Yevropada deyarli birdaniga rad etildi: barcha 55 ta UEFA a’zosi sotuvga qarshi chiqdi. Futbolning eng yirik sahnasi bozor maydoniga aylanayotganidan xavotir kuchaydi.
Shu fon ortida esa boshqa, ancha shaxsiy, ammo ramziy jihatdan juda og‘ir hikoya paydo bo‘ldi. Jahon chempioni medali atrofidagi soliq talabi – futbolning pul bilan munosabatini butunlay boshqa rakursda ko‘rsatib qo‘ydi.
1966 yildan qolgan xazina va 200 ming funtlik savol
Angliya Jahon chempionatini tarixida atigi bir marta yutgan – 1966 yilda. O‘sha oltin yoz futbol mamlakatining sport xotirasida alohida o‘rin egallaydi. Finaldagi g‘alaba, Wembley, milliy ramzga aylangan avlod. O‘sha tarkibda Jack Charlton ham bor edi. U 2020 yilda olamdan o‘tdi, lekin uning medali, uning merosi hanuz tirik.
Shu hafta talkSPORT efirida uning o‘g‘li otasidan qolgan eng qimmat narsa haqida gapirib berdi – Jahon chempioni medali. Qog‘ozda bu medal unga vasiyatnoma orqali qoldirilgan. Amalda esa uning atrofida 200 ming funtlik devor paydo bo‘ldi.
Charltonning o‘g‘li shunday deydi: medal unga rasmiy ravishda o‘tishi bilan birga, meros solig‘i sifatida 200 ming funt talab qilinmoqda. Bu oddiy kolleksiya buyumi emas, mamlakat futbol tarixining bo‘lagi, oilaviy faxr timsoli. Lekin soliq tizimi buni moliyaviy aktiv sifatida ko‘radi.
Efirda undan medalni sotish niyati bormi, deb so‘rashdi. Javobi keskin bo‘ldi: yo‘q. U boshqa yo‘l tanlagan. Medalni onasiga qaytarib berganini aytdi – onasi nomida turgan ekan, u hozircha bu pulni to‘lamaydi. Qonun talabi shunday aylanib o‘tilmoqda: buyum egasi o‘zgarmasa, soliq ham kuchga kirmaydi.
Suhbat davomida yana bir savol ko‘tarildi: bu 200 ming funtlik baho qanday hisoblangan? Charltonning o‘g‘li bunga aniq javob bera olmadi. U faqat shuni aytdiki, o‘xshash tamoyil boshqa sportchilar, jumladan, Olimpiya gimnastikachilarining medallari va mukofotlariga ham tatbiq etiladi. Yutuq – faxr, lekin bir paytning o‘zida soliq bazasi.
Natijada g‘alati manzara yuzaga keladi: Jahon chempionati sahnasida milliardlab daromad aylanadi, turnirning o‘zi investorlar va reklama beruvchilar uchun oltin koni sifatida ko‘riladi. Shu bilan birga, o‘sha tarixiy g‘alabalarning timsoli bo‘lgan medalni oilada saqlab qolish uchun ham alohida kurash ketmoqda. Savol esa o‘tkirligicha qoladi: futbol tarixini kim himoya qiladi – maydondagi g‘oliblarimi yoki balansdagi raqamlarmi?
