FIFA va Concacaf o‘rtasidagi ziddiyatlar: Jahon chempionati savdoga qo‘yilayaptimi?
Futbol siyosatidagi ziddiyatlar endi ochiq mojaroga aylanmoqda. Fifa’ning Jahon chempionati tijorat huquqlarining bir qismini xususiy investorlar qo‘liga topshirish rejasiga qarshi endi Uefa yoniga Concacaf ham qo‘shildi.
Shimoliy va Markaziy Amerika hamda Karib havzasi futbol konfederatsiyasi keskin ohangda bayonot tarqatib, Fifa boshqaruvi va qaror qabul qilish tartibidan chuqur norozi ekanini bildirdi. Eng hayratlanarlisi – bu kabi ulkan loyiha haqida ular matbuotdan bilib qolgan.
20 milliard dollarlik savdo va chetda qolgan vitse-prezidentlar
Gap Fifa tomonidan bahosi 20 milliard dollar atrofida baholanayotgan yangi tijorat kompaniyasidagi ulushlarni sotish haqida ketmoqda. Aynan shu tuzilma orqali Jahon chempionatining tijoriy salohiyati xususiy kapitalga ochilishi ko‘zda tutilgan.
Concacaf prezidenti Victor Montagliani – 2026 yilgi Jahon chempionatini tashkillashtirishda muhim rol o‘ynagan, Gianni Infantino bilan bir qatorda ko‘plab o‘yinlarda yonma-yon o‘tirgan shaxs. U Fifa vitse-prezidentlaridan biri. Shunga qaramay, u ham, boshqa vitse-prezidentlar qatori, bu reja haqida hech qanday rasmiy ma’lumot olmagan.
Bu guruh tarkibida FA raisi Debbie Hewitt ham bor. Ular ham jarayonning qanchalik ilgarilab ketganidan faqat endi xabardor bo‘layapti. Holbuki, AQSh kompaniyasi Thrive Eternal – Joshua Kushner boshchiligida – allaqachon investorlar guruhini boshqarish uchun jalb qilingan.
A’zolarga shoshilinch ultimatum va 20 million dollarlik “rag‘bat”
Fifa 211 ta milliy assotsiatsiyaga qisqa muddatli ultimatum qo‘ydi: 19 sentyabrgacha taklif etilayotgan savdoga rozilik bildirish yoki rad etishlari kerak. Bitimni qo‘llaganlar taxminan 20 million dollar atrofida dastlabki to‘lov olishlari kutilmoqda. Mablag‘lar kelasi yil 1 yanvardan boshlab ajratilishi rejalashtirilgan.
Concacaf bayonotida shunday deyiladi: ular bu tashabbus haqida faqat ommaviy axborot vositalari orqali, so‘ngra matbuot relizi orqali xabardor bo‘lgan. Bu esa konfederatsiyani “tartib va jarayonlarning yo‘qligi”dan keskin xavotirga solgan.
Ular o‘z mintaqasi va butun o‘yin ichida tarqalgan hafsalasi pir bo‘lgan kayfiyatni bo‘lishdi: loyiha detallarining bu darajada ishlab chiqilib, ommaga e’lon qilinishi, lekin tegishli boshqaruv organlari va manfaatdor tomonlar bilan hech qanday muhokamasiz amalga oshirilgani futbol siyosatidagi ishonch zanjirini yana bir bor uzmoqda.
“Biz o‘yinning qo‘riqchilarimiz” – Concacafning pozitsiyasi
Concacaf o‘zini va hamkasblarini “o‘yin qo‘riqchilari” sifatida ta’riflab, har bir qaror uzoq muddatli manfaatlar, yaxshi boshqaruv va mustahkam jarayonlarga tayangan holda qabul qilinishi kerakligini eslatdi.
Ularning fikricha, Fifa, konfederatsiyalar va har bir a’zo assotsiatsiya sport manfaatlarini birinchi o‘ringa qo‘yishi shart. Concacaf o‘zining shu tamoyillar asosida ishlashini ta’kidlab, “Fifa oilasi”ning barcha a’zolari ham shunday yo‘l tutishiga umid bildirdi.
Fifa Forward Enterprise va yangi darzlar
Fifa AQSh banki JP Morgan bilan hamkorlikda Fifa Forward Enterprise (FFE) nomli yangi kompaniya tuzdi. Reja bo‘yicha, uning ma’lum ulushi sotilib, 4,2 milliard dollargacha mablag‘ jalb qilinadi. Rasmiy izohda bu pul “global futbolni rivojlantirish loyihalari”ga yo‘naltirilishi aytilmoqda.
Ammo bu tashabbus boshqa manfaatdor tomonlarni larzaga soldi. Futbol olamida allaqachon mavjud bo‘lgan bo‘linishlar yana chuqurlashmoqda.
Uefa, Concacaf va Osiyo Futbol Konfederatsiyasi allaqachon 2030 yilgi Jahon chempionatini 64 ta termaga kengaytirish rejasiga qarshi kurashga hozirlanayotgan edi. Endi esa xususiy investorlarning kirib kelishi bu kengayishni deyarli muqarrar qilishi, Jahon chempionati chastotasini ham oshirishga bosim kuchayishi mumkinligidan qo‘rqishmoqda. Chunki turnirning tijoriy qiymati beqiyos.
“Futbolning ruhi savdoga qo‘yilmaydi”
Uefa bu rejani keskin ohangda tanqid qilib, Fifa’ni “futbolning ruhini sotishga urinishda” aybladi. Ular chorshanba kuni favqulodda yig‘ilish o‘tkazib, birgalikdagi javob choralarini, jumladan, sud yo‘liga murojaat qilish ehtimolini ham muhokama qiladi.
Uefaning pozitsiyasi aniq: bu chiziqni futbol boshqaruv institutlari hech qachon kesib o‘tmasligi kerak. Ular buni nafaqat o‘zlari, balki har bir milliy assotsiatsiya, ligalar, klublar, futbolchilar, muxlislar va hatto hukumatlar jiddiy qabul qilishi lozim bo‘lgan masala sifatida ko‘rmoqda.
Uefa fikricha, futbolning ruhi va boshqaruvi – savdoga qo‘yiladigan aktiv emas. Ayniqsa, moliyaviy foyda oladiganlar kimligi borasida mutlaq shaffoflik yo‘q paytda. Ularning qat’iy iborasi shunday: futbol hech kimning mulki emas, Fifa ham uni sotishga haqli emas.
Siyosiy maydonda ham qarshilik: Angliya bosh vaziri ham aralashdi
Mojaro sport doirasidan chiqib, siyosiy maydonga ham ko‘chdi. Buyuk Britaniyaning yangi bosh vaziri Andy Burnham ham rejaga qarshi chiqib, ijtimoiy tarmoqlarda fikr bildirdi.
Uningcha, Jahon chempionati – mahsulot emas, balki dunyo sportidagi eng buyuk musobaqa, va uni sotish fikri o‘ziyoq xato. Burnham yozganidek, bitim qanday nomlanishidan qat’i nazar, bir bo‘lagini sotish – aslida butun g‘oyadan voz kechish bilan barobar.
Endi nima bo‘ladi?
Fifa bosimi ostida qolgan 211 ta assotsiatsiya qisqa muddat ichida qaror qilishi kerak: qisqa muddatli moliyaviy foyda evaziga Jahon chempionati ustidan nazoratni bo‘lishishga tayyormi yoki yo‘q?
Uefa, Concacaf va boshqa konfederatsiyalar qarshiligi kuchayib borayotgan bir paytda, bu bahs oddiy tijoriy kelishuvdan ancha keng ma’noga ega bo‘lib bormoqda. Savol endi shunday: futbol tarixidagi eng muqaddas turnir – Jahon chempionati – kimning qo‘lida qoladi: o‘yin uchun yashaydiganlar qo‘lida, yoki raqamlar va dividendlar ortidan quvayotgan kapital qo‘lida?
