Azteca Stadium: Qirq Yildan Keyin Ham Jim Bo‘lmaydigan Lahza
Men u yerda bo‘lishim kerak emasdi.
17 yoshda edim. Hech qachon stadionda futbol ko‘rmagan, o‘yinning o‘ziga ham uncha qiziqmaydigan qiz. Lekin o‘sha tushdan keyin, Mexiko shahri bo‘ylab Azteca Stadium tomon yurarkanman, Argentina va England o‘rtasidagi jahon chempionati chorak finalini ko‘rishga borayotganimni, tarixga kiradigan lahzaga guvoh bo‘lishimni hali tasavvur ham qilmasdim.
Tongda hech qanday reja yo‘q edi. Telefon jiringladi. Otamning do‘sti ikkita chipta topib, o‘zi bora olmasligini aytdi. Onam bilan men bormaymizmi, deb so‘radi.
Otam ikkilanib qoldi. Malvin orollari urushi tugaganiga hali besh yil ham bo‘lgani yo‘q, Argentina va England muxlislari o‘rtasida keskinlik bo‘lishidan cho‘chirdi. “Mening malikalari” deb erkalaydigan onam bilan qizini o‘sha olomonga yuborishni istamasdi.
Onam esa bir soniya ham o‘ylanmadi. Bu – Jahon chempionati. Hayotda bir marta keladigan imkoniyat. Qizini bundan mahrum qilishni xohlamadi.
Shaharning narigi chekkasidagi stadionga yo‘l olar ekanmiz, hayajon yo‘lda boshlangan edi. Mashina oynalaridan bayroqlar hilpiraydi, tirbandlik orasidan begonalar bir-biriga shiorlar baqirardi.
Men ham qo‘shildim. Bizning jamoamiz allaqachon turnirdan chiqib ketgan bo‘lsa-da, hamma bilan birga “¡Viva México!” deb baqirdim. Futbolning o‘zi men uchun uncha ahamiyatli emasdi, ammo o‘sha lahzaning bir bo‘lagi bo‘lish – ha, aynan shu muhim edi.
O‘yinni esa ziyofatdek tasavvur qilgandim. Chiroyli kiyinib oldim, keragidan ortiq bo‘yanib oldim, stadionni esa afsonaviy futbolchilardan ko‘ra “kelishgan chet ellik yigitlar” bilan to‘lgan joy sifatida tasavvur qildim. Onam bir qarashda hammasini tushundi, biroq hech narsa demadi.
Azteca: Shahar Yuragi, Jahon Sahnasiga Aylangan Kun
Aztecaga kirganimizda hammasi birdaniga ustimga qulab tushgandek bo‘ldi. Shovqin. Ranglar. Go‘yo butun dunyo bitta joyga yig‘ilgandek tuyg‘u. Atrofimizda har xil mamlakatlardan kelgan muxlislar: qo‘shiq aytishadi, kulishadi, kostyumlar kiyib olishgan, yuzlari bo‘yoqqa belangan. Men o‘yindan ko‘ra, shu manzara, shu hayotning o‘zi meni maftun qilayotganini his qilardim.
O‘yin boshlanganda, maydonda nima bo‘layotganini zo‘rg‘a kuzatardim. Men uchun asosiy “o‘yin” tribunada edi – biz “la ola” deb ataydigan Meksika to‘lqiniga qo‘shilib, olomon ritmiga singib ketdim. Futbol uzoqda, ikkinchi planda edi.
To‘satdan hamma o‘rnidan turdi.
Bir lahza quvonch. So‘ngra – tushunmovchilik. Qichqiriqlar turli tomonga tarqaldi, bahslar, norozilik, stadion ichida turli yo‘nalishda ko‘tarilayotgan shovqin.
Qirq yildan beri tinmay gapiriladigan epizod aynan o‘sha edi.
To‘p England jarima maydoni ustida havoda uchib borardi. Argentina yulduzi Diego Maradona sakrab chiqdi, to‘pni mushtlab chiqarishga intilgan darvozabon Peter Shilton bilan havoda to‘qnashdi. Lekin to‘p Shilton qo‘lidan emas, Maradona tanasidan qaytdi va chiziqdan o‘tib ketdi.
Bizga u to‘pni bosh bilan kiritgandek tuyuldi. O‘sha lahzada men uchun hammasi o‘zgardi. Endi futbolning o‘zi muhim bo‘lib qolgandi.
Atrofdagilar darhol savol bera boshlashdi: bu haqiqatan ham golmidi yoki yo‘qmi? To‘p bosh bilan kiritildimi yoki… qo‘l bilan surib yuborildimi? England sektoridan qattiq norozilik qichqiriqlari eshitilardi.
Yonimdagi erkakka qarab, hayron bo‘lib so‘radim: “Porque tanto alboroto?” – “Nima bo‘ldi o‘zi?” U esa Maradona to‘pni qo‘li bilan darvozaga urganini, hakam esa buni ko‘rmay qolib, golni hisobga olganini tushuntirdi.
Men hayratda edim. O‘sha daqiqada ko‘rganimiz sport tarixidagi eng ko‘p muhokama qilingan lahzalardan biriga aylanishini tasavvur ham qila olmasdim.
Keyin bu butun dunyoda “Hand of God” nomi bilan mashhur bo‘ldi – atamani Maradonaning o‘zi yaratdi. U o‘sha golni “biroz boshim bilan, biroz Xudoning qo‘li bilan” kiritganini aytgan edi.
Stadionda esa bahslar shu qadar keskin ediki, atigi to‘rt daqiqa o‘tib, Maradona ikkinchi golni urganda, deyarli hamma uni o‘tkazib yuborishga sal qolgan edi.
Butun Stadion Jim Bo‘lib Qolgan Lahza
Oradan yillar o‘tdi. O‘sha kunni eslasam, o‘zimni minglab odamlar orasida ko‘raman. Lekin xayolimga birinchi keladigan narsa “Hand of God” emas.
Bu – ikkinchi gol.
Birinchi gol paytidagi kabi qiy-chuv bo‘lmadi. Aksincha, Maradona to‘pni o‘z maydon yarmida qabul qilgan paytda, go‘yo butun stadion bir zumga jimib qolgandek bo‘ldi.
U ikki ingliz futbolchisini ortda qoldirish uchun piruet bilan boshladi. Keyin maydon bo‘ylab oldinga qarab chopdi. Bir qanotdan ikkinchisiga o‘tib, raqiblarni aldab o‘tdi, to‘siqlardan sirg‘alib chiqdi, jarima maydoniga kirib bordi va… zarba. To‘p darvoza to‘riga sanchildi.
Shu onda stadion portlab ketgandek bo‘ldi.
O‘sha paytda o‘ylaganim aniq esda: “Shuning uchun odamlar futbolni sevarkan. Endi tushundim.”
Atrofimga qaradim. Birinchi golda yelkasini qisib, norozilik qilgan ingliz muxlislariining ayrimlari ham bu safar kulib, qo‘l chalardi. Birinchi gol bo‘linish olib kelgan bo‘lsa, ikkinchisi hammani birlashtirdi.
O‘yin 2:1, Argentina foydasiga yakunlangach, onam bilan stadiondan chiqib, mashinamiz tomon yo‘l oldik.
O‘sha paytda xotiramda eng ko‘p qolgan narsa hisob yoki taktikalar emasdi. Aztecada bo‘lishning o‘zi edi – shahar tarixini o‘z devorlariga singdirgan ulkan, ramziy makon. Bu shunchaki stadion emasdi, u bizning umumiy xotiramizning bir bo‘lagi edi.
Zilzila Soyasidan Bayramga
1985-yilgi zilzila aks-sadosi hali hamon xotiramda edi. Mexiko shahrining butun mahallalari vayron bo‘lgan, haftalar davomida havodan chang va yo‘qotish hidini sezib turardik. Shahar nafasini ichiga yutib olgandek, jim turardi.
O‘shanda Azteca Stadium ko‘plab odamlar uchun boshpana bo‘lganini bilardim. Uyidan ayrilgan oilalar aynan shu yerda vaqtincha bo‘lsa-da, panoh va umid topgan. Shuning uchun ham o‘sha stadionda o‘tirish men uchun faqat futbol emas, chuqur, deyarli tantanali bir his edi.
Ammo tashqariga chiqqaningizda, bu jiddiyat birdaniga boshqa rangga kirardi – ko‘chalar yana quvonchga, hayotga, kulguga to‘lardi.
Onam bilan yonma-yon yurib, ko‘cha sotuvchilaridan tacos, achchiq va limonga botirilgan mevalar yeb borardik. O‘sha kecha meksikalik bo‘lishdan behad faxrlanardik. Sombrero, yorqin ranglar – hamma stereotiplarni hazil bilan, lekin g‘urur bilan quchoqlab olgandik. Mehmonlarga beradigan eng katta boyligimiz – issiqqina tabassum, kulgi va saxovat ekanini his qilardik.
Hatto jahon chempionati timsoli bo‘lgan, sombrero kiygan chili qalampir ham shu ruhni mukammal ifoda etayotgandek tuyulardi: dadil, sho‘x va mutlaqo bizniki.
“Xudo Qo‘li” So‘nmaydi, Lekin Esda Qolgan – Boshqa Narsa
Yillar o‘tib, tushundimki, o‘sha kuni men chindan ham sehrli lahzaga guvoh bo‘lganman. Futbolning o‘zi men uchun keyinchalik ham hech qachon o‘sha darajada jozibali bo‘lib qolmadi. Lekin o‘sha kun – o‘sha ikki gol – xotiramdan o‘chmadi.
Birinchi gol bahsli edi, alam uyg‘otdi. Faqat atrofimdagi muxlislar orasida emas – Englandda ham, butun dunyo bo‘ylab yillar davomida bu haqida tortishuvlar tinmadi.
Keyinroq Argentina’da yashab, ishlaganimda, “Hand of God” mavzusi muntazam ko‘tarilardi. Argentina’dagi do‘stlarim ingliz hamkasblarimni ko‘rgan zahoti, iloji boricha shu golni eslatmasdan qolishmasdi.
Azteca Stadium tribunalarida esa o‘sha kuni bitta 17 yoshli qiz bor edi. U futbolni uncha tushunmasdi, lekin tarix yaralayotganini ko‘rdi. Va oradan qirq yil o‘tsa ham, u kunning shovqini, ranglari, bahsi va mo‘’jizasi hali ham qulog‘ida jaranglaydi.
