Argentina – England: Tarixiy to‘qnashuv va Messi
Lionel Scaloni matbuot zalida bo‘shashgan ohangda gap boshladi, lekin ko‘zlarida taranglik yashirinib yotardi.
“Bu shunchaki futbol o‘yini, xo‘pmi?” dedi Argentina bosh murabbiyi. “Biz juda kuchli raqibga qarshi maydonga tushamiz, ajoyib murabbiy boshqarayotgan jamoaga qarshi. Bu futbol o‘yini, xolos.”
So‘zlari to‘g‘ri. Faqat eng yuzaki ma’noda: bir to‘p, 22 futbolchi, 90 daqiqa.
Ammo Argentina – England uchrashuvi hech qachon “shunchaki futbol” bo‘lmagan. Va Atlantadagi yarim final ham bo‘lmaydi.
Og‘riq, tarix va bir o‘yin atrofidagi xalqning xotirasi
Switzerland ustidan 3:1 hisobidagi g‘alabadan so‘ng yarim himoyachi Jose Manuel Lopez ochig‘ini aytdi: “Maydondan tashqaridagi nuqtai nazardan bu juda katta tarixga ega, juda ko‘p og‘riq va juda ko‘p tarix ortida turgan juftlik.”
Argentina va England o‘rtasidagi Jahon chempionati dushmanligi 1962-yildan boshlangan, lekin haqiqiy keskinlik 1966-yilgi ikkinchi to‘qnashuvdan keyin portlab chiqqan. O‘shanda Three Lions murabbiyi Alf Ramsey Wembleyda keskin o‘tgan uchrashuvdan keyin raqiblarini “animals” deb atagan, bahsli Geoff Hurst goli esa olovga yog‘ bo‘lib quyilgan.
Yosh muxlislar uchun esa xotira boshqacha: France ’98, David Beckhamning qizil kartochkasi, keyin esa Japan va South Korea’da kechgan “kechirim” va qayta tug‘ilish. Lekin qaysi avlod bo‘lishidan qat’i nazar, “England – Argentina” iborasi aytilishi bilan tasavvur bir lahzada 1986-yil, Mexico, chorak finalga uchadi.
Bu o‘yin – Jahon chempionati tarixidagi eng ramziy, eng bahsli to‘qnashuv. Va uning markazida bitta ism turadi: Diego Maradona.
Lionel Messi ham tan olgan: “Men o‘sha o‘yindan ko‘rganlarim va eslaydiganim – argentinaliklar qayta-qayta tomosha qiladigan videolar va tasvirlar.” Chunki o‘sha kadrlar orqali butun xalq o‘zini yana va yana boshdan kechiradi.
Maradona o‘z avtobiografiyasi “Touched by God”da o‘ylab qoladi: “Hali ham orqamda mening ismim yozilgan futbolka kiygan 10 yoshli bolalar bor. Bu darajadagi telbalikni faqat bitta gol bilan tushuntirish mumkin. Yoki balki ikkita…” Aslida hech qachon “balki” bo‘lmagan.
Ikki gol: biri firib, biri abadiyat
1986-yil 22-iyun. Azteca stadionida Maradona ikki marta darvozani ishg‘ol qiladi va shu ikki lahza uni futbol tarixidagi eng bahsli, eng bo‘linadigan figuralardan biriga aylantiradi.
51-daqiqada u darvozabon Peter Shilton ustidan to‘pni qo‘li bilan oshiradi. To‘p to‘rga kiradi. Butun dunyo nafasini ichiga yutadi.
“Biz barchamiz ko‘rdik,” deya eslaydi sobiq Liverpool vingeri John Barnes. “Zaxira o‘rindig‘ida hamma – futbolchilar, murabbiylar, bosh murabbiy – barchamiz aniq ko‘rdik. Uning qo‘l bilan o‘ynaganini bilardik, lekin men Maradonani ayblamayman. Men hakam va uning yordamchilarini ayblayman. Men hech qachon Maradonaga qarshi bo‘lmaganman. U dunyodagi eng yaxshi futbolchi edi. Men esa u qilayotgan hamma ishni tomosha qilardim.
“Albatta, o‘yinni kuzatardim, o‘zimizni qo‘llab-quvvatlardim. Lekin hatto uning mashg‘ulotdagi harakatlarini ham tomosha qilardim. Ehtimol tarixdagi eng zo‘r futbolchini, albatta o‘sha paytdagi eng yaxshisini, o‘z repertuarini namoyish etayotganini ko‘rish – bu zavq edi.
“Va bilasizmi, uning ikkinchi goli yomon bo‘lmagan, to‘g‘rimi?” Ha, u “yomon” emas edi. U boshqa sayyoradan kelgandek edi.
Maradonaning ikkinchi goli hanuzgacha ko‘pchilik uchun futbol tarixidagi eng zo‘r yakka tartibdagi gol. No.10 o‘sha hujumda 11 soniyada 11 marta to‘pga tegadi, besh nafar raqibni, jumladan Shiltonni ham ortda qoldiradi va to‘pni sokinlik bilan darvozaga joylaydi.
“Avvaliga men ham u bilan birga yugurdim,” deb eslaydi hujumchi Jorge Valdano. “Keyin esa tushundimki, men shunchaki tomoshabin edim. Bu golga jamoaning aloqasi yo‘q edi. Bu Diego’ning shaxsiy sarguzashti edi, mutlaqo tomoshabop.” Valdano keyinchalik Maradonani Ulysse bilan qiyoslaydi.
“Odyssey qahramoniga nisbatan ishlatilgan ta’riflar unga ham to‘liq mos: dono, ayyor, zukko, hiylakor, mohir, nayrangboz,” deb yozadi u The Guardian sahifalarida. “Diego’ning futbolda ko‘rsatganlari go‘zallik, ijodkorlik, g‘urur va jasoratga qurilgan edi. O‘sha kuni tushdan keyin Englandga qarshi o‘yinda esa bunga Argentina uchun bo‘lgan chuqur tuyg‘u, talanti va anglashini ham qo‘shdi.
“Diego biri kosmik darajadagi, ikkinchisi esa aldov bilan kiritilgan gol urdi. Va bu, ko‘p ishlatiladigan, ko‘pincha keraksiz o‘rinlarda tilga olinadigan iboraning eng aniq misoli: u yaxshilik va yomonlikdan yuqorida turardi.”
England tomoni buni boshqacha ko‘rdi, albatta. Mexico Citydagi o‘yinning birinchi goli tabiatiga ko‘ra bahsni qorong‘u soyaga burkadi. Gary Lineker Barnes uzatmasidan keyin hisobni qisqartirgani ham vaziyatni yanada achchiqlantirdi: Bobby Robson va uning futbolchilari “agar Maradona aldamaganida, yutqazmasdik”, degan ishonch bilan maydonni tark etishdi.
Shundan keyin Maradonaning “biroz mening boshi bilan, biroz esa Hand of God bilan” degan gapi inglizlar g‘azabini yanada alangalatdi. Shilton esa natijaga siyosiy ma’no yuklanayotganidan ham norozi bo‘lgan.
Chorak final Falkland urushidan atigi to‘rt yil o‘tib o‘tkazilgan. Janubiy Atlantikadagi ikki hudud ustidan Argentina va United Kingdom to‘qnash kelgan, jarohatlar esa hali bitmagan edi. Maradona o‘yin oldidan “bu faqat futbol haqida” deb ta’kidlagan bo‘lsa-da, ham Valdano, ham Lineker keyinchalik o‘sha fonni inkor qilib bo‘lmasligini tan olishdi.
Maradona Asif Kapadia filmida England ustidan g‘alabani “go‘zal tuyg‘u, inglizlar uchun las Malvinas yo‘qotilishi evaziga olingan ramziy qasos” deb ataydi. U o‘sha mashhur “Hand of God” epizodidan keyin hamjamiyat oldida uyalmaganini ham aytadi.
“Men sheriklarimga shunday dedim: ‘O‘g‘ridan o‘g‘irlagan odamga 100 yilgacha kechirim bor’,” deydi u “La Noche del 10” dasturida. “Va inglizlar bizga juda ko‘p ish qilishgan…”
Atlanta: siyosat emas, lekin xotiralar hamon tirik
Atlanta’dagi yarim final 1986-yilgi chorak finaldek siyosiy zaryadga ega bo‘lmaydi. Biroq Kansas City’dagi g‘alabadan so‘ng kiyinish xonasida raqsga tushayotgan Argentina futbolchilari bir-biriga va’da berishdi: Englandni “Malvinas uchun, Diego uchun va Leo’ning oxirgi Jahon chempionati uchun” yutish.
Bu so‘zlar o‘yin kayfiyatini aniq belgilab qo‘ydi. Yana bir tarang, asabiy, keskin duel kutib turibdi. Ayniqsa, bu uchrashuv England uchun sport nuqtai nazaridan beqiyos ahamiyatga ega bo‘lgani uchun.
Three Lions 1966-yilda kubokni ko‘targanidan beri Jahon chempionati finaliga chiqa olmagan. Endi esa ko‘pchilikning fikricha, bu Argentina – ushlanadigan, tishlab bo‘ladigan raqib. Turnir davomida Scaloni jamoasi uncha ishontirmadi, o‘yinlarda ko‘p marta qiynaldi.
Ammo bitta istisno bor. Messi.
39 yoshda – va hanuz ssenariyni o‘zgartirayotgan inson
Agar jamoa hali o‘z ritmini topmagan bo‘lsa, Messi allaqachon o‘zining odatdagi orbitasida uchib yuribdi. Kutganlar ham, kutmaganlar ham hayratda: olti o‘yinda sakkiz gol va ikki golli uzatma. Har qanday futbolchi uchun hayratlanarli ko‘rsatkich. 39 yoshga kirib, deyarli yugurmaydigan futbolchi uchun – deyarli ishonib bo‘lmaydigan narsa.
Biz, go‘yoki, Messidan hammasini ko‘rib bo‘lgandik. Ammo u yana bir bo‘lim ochdi. U hali yakuniy sahifani yopgani yo‘q.
Maradona atrofidagi mifologiya bilan tenglashish qiyin. Ehtimol, hech qachon tenglashmaydi ham – buning sababi ko‘proq maydondan tashqaridagi hayot, xarakter, siyosiy fon, xalqning ruhiy holati bilan bog‘liqdir.
Lekin bitta narsa aniq: England ustidan Jahon chempionati bosqichida qozonilgan g‘alaba allaqachon mukammal bo‘lib ko‘ringan merosga yangi qatlam qo‘shadi. Bu – Messining sehrli karerasida hanuz to‘ldirilmagan yagona katak, hali belgi qo‘yilmagan kichik, ammo juda og‘ir katakcha.
Haqiqat shuki, ehtimol, imkoniyatlar unchalik ham Argentina foydasiga emas. Harry Kane va Jude Bellingham Atlantada o‘yin taqdirini hal qilish ehtimoli yuqori bo‘lgan futbolchilar sifatida ko‘rinadi. Ularning jamoasi yosh, agressiv, chuqur zaxiraga ega.
Lekin 1986-yilgi chorak final qanday “barchasi Maradona haqida” bo‘lgan bo‘lsa, 2026-yilgi yarim final ham xuddi shunday bitta inson atrofida aylanib qolishi mumkin. Yana bir argentinalik. Yana bir dahoning shaxsiy sarguzashti.
Bu safar esa maydonda bitta odam bor: Messi – ikkinchi Jahon chempionligini qo‘lga kiritish uchun deyarli yakka o‘zi kurashayotgan, vaqtga qarshi yugurayotgan, lekin hali ham ssenariyni o‘zgartirishga qodir futbolchi.
Tarix yana bir marta Argentina – England to‘qnashuvida yoziladi. Savol shuki, bu safar kitobning qaysi bobiga Messi ismi bilan muhr tushadi?
