Angliya va Meksika: Azteca stadionidagi nafas olish sinovi

Angliya jahon chempionatida nimchorak finalga chiqqan bo‘lishi mumkin, ammo navbatdagi raqib – Meksika – bilan uchrashuvda eng katta xavf raqibning pressingida emas. Havo yupqaligida.

Azteca – nafaqat stadion, balki sinov maydoni

Three Lions tarixidagi eng bahsli o‘yinlardan biri bo‘lgan 1986-yilgi Argentina bilan chorak finalidan beri Estadio Azteca ularni kutib turibdi. Endi esa Angliya yana shu maydonga qaytadi – bu safar 7 220 fut (taxminan 2 200 metr) balandlikda nafas olishning o‘zi kurashga aylanadigan sharoitda.

Yerning barometrik bosimi bu balandlikda pastroq, havo yupqaroq, demak, har bir nafasda qonga kiradigan kislorod miqdori kamayadi. Professional futbolchilar uchun ham bu mayda tafsilot emas. Yurak urishi tezlashadi, nafas qisadi, organizm tez suvsizlanadi, charchoq esa keskinroq va erta keladi.

Taqqoslash uchun: Angliyadagi professional futbol bo‘yicha eng baland stadion – West Bromwich Albionning The Hawthorns maydoni, u atigi 551 fut balandlikda. Azteca esa dengiz sathidan 14 baravar uzoqroq. Tana bunday sakrashni bir-ikki kunda yengib o‘tmaydi.

Meksika uchun odatiy, Angliya uchun begona havo

Meksika bu maydonda yashaydi, deyarli so‘zning o‘z ma’nosida. 2020-yillarda Azteca dagi 14 uchrashuv: 23 ta gol urilgan, atigi 4 tasi o‘tkazib yuborilgan. Raqobatbardosh o‘yinlardagi umumiy ko‘rsatkich yanada ta’sirli: 89 uchrashuvda 70 g‘alaba, 17 durang va bor-yo‘g‘i 2 mag‘lubiyat. Jahon chempionati doirasida esa bu arenada 10 o‘yindan beri mag‘lub bo‘lishmagan.

Sobiq Meksika sardori Pavel Pardo, o‘z vaqtida Club America bilan ham shu stadionni “uy” qilgan futbolchi, bu joyni yaxshi biladi. U raqiblar bu yerga kelganda nima his qilishini bir jumlada jamlaydi: “Bilasan, bu yerga kelsang, azob chekishga majbursan”.

Angliya esa bunday sharoitga deyarli begona. 1986-yildan beri bu maydonda o‘ynagan ingliz futbolchilari barmoq bilan sanarli, sport fanidagi taraqqiyot, tayyorgarlik uslublarining o‘sishi ham balandlik ta’sirini butunlay yo‘qota olmadi.

“Nafasni ushlab bo‘lmaydi”

Sobiq West Ham yarim himoyachisi Nigel Reo-Coker 2015-yilda Montreal Impact safida Concacaf Champions League finalida shu maydonda maydonga tushgan. U Azteca ni shunday eslaydi:

“Bu men futbol o‘ynagan eng og‘ir joy edi. Yevropadan kelib, bu balandlikda o‘ynash – juda qiyin. Nafasni ushlay olmaysan. Dastlabki 45-55 daqiqa faqat nafas olishga urinib yurasan”.

Shu sabab u bunday o‘yinlarda “futbol aqlini” birinchi o‘ringa qo‘yishni aytadi – qachon bosim qilish, qachon energiyani tejashni aniq tanlash kerak. Har bir sprint, har bir pressing qarori bu sharoitda ikki baravar qimmatga tushadi.

Reo-Coker fikricha, yoga yoki pilates mashqlari, diafragmadan to‘g‘ri nafas olishni o‘rganish – balandlikdagi o‘yinlarga tayyorgarlikda katta yordam berishi mumkin.

To‘p uchishi ham boshqacha

Havo yupqaligi faqat o‘yinchilarning nafasiga emas, to‘pning uchishiga ham ta’sir qiladi. Krosslar tezroq uchadi, zarbalar uzoqroq parvoz qiladi, yo‘nalishdagi kichik xatolik ham katta farq keltirib chiqaradi.

Kanada terma jamoasida ham futbolchi, ham murabbiy bo‘lgan Jason de Vos darvozabonlar uchun bu sharoit ayniqsa noqulayligini ta’kidlaydi. Uning aytishicha, bu yerda 40 yard masofadan berilgan zarba ham darvozabonni jiddiy sinovga qo‘yishi mumkin.

U bunday deydi: maydonga chiqqan zahoti o‘yin kutilganidan tezroq ketayotganini his qilasan. Murabbiy sifatida esa taktikani moslashtirishga majbursan – butun o‘yin davomida yuqori pressing? Bu balandlikda deyarli imkonsiz.

Ilm-fan nimani aytyapti?

Leeds Beckett Universiteti katta ilmiy xodimi, doktor Barney Wainwright hisob-kitoblari bunday sharoitni raqamlar bilan ifodalaydi. Uning aytishicha, shu darajadagi balandlikda maksimal aerob quvvat odatda qariyb 10 foizga pasayadi. Bu esa maydonda bosib o‘tiladigan masofa 5-10 foizga kamayishi, charchoq esa 15-20 foizga oshishi mumkinligini anglatadi.

Organizm laktatni tezroq ishlab chiqaradi, mushaklarda kislotalilik ortadi, bu esa charchoqni tezlashtiradi va harakatni sekinlashtiradi. Maksimal sprint tezligi o‘zi o‘zgarmaydi, lekin har bir maksimal yugurishdan keyingi tiklanish vaqti uzayadi. Yana bir nozik jihat: miya ham kislorodga muhtoj. Qaror qabul qilish, o‘yinni o‘qish, bir zumda to‘g‘ri pozitsiyani tanlash – bularning barchasi ayniqsa yuqori intensivlikdagi daqiqalarda sekinlashishi mumkin.

Ideal holatda sportchilar balandlikka moslashish uchun kamida bir-ikki hafta shu darajadagi balandlikda yashashi kerak. Tana ko‘proq qizil qon tanachalarini ishlab chiqarishga ulguradi, nafas olish tizimi moslashadi. Angliya esa Meksika shahriga faqat o‘yindan ikki kun oldin uchib keladi. Bu esa deyarli “shok rejimi”da o‘ynashni anglatadi.

Shu bois Wainwright fikricha, Angliya o‘yin tezligini ba’zi paytlarda ataylab pasaytirishga majbur bo‘ladi – yuqori intensivlikdagi bo‘laklar orasida tiklanish uchun vaqt kerak bo‘ladi.

Meksika – kamroq yulduz, ko‘proq tizim

Meksika bu jahon chempionatida hozircha ideal ritmda harakatlanmoqda: to‘rtta o‘yin, to‘rtta g‘alaba, 8 ta gol urilgan, birortasi o‘tkazib yuborilmagan. Shtab qo‘l ostidagi tarkib yulduzlar soni bo‘yicha Angliyadan ortda qolishi mumkin – 26 futbolchidan atigi to‘rttasi Yevropaning kuchli beshlik ligalarida to‘p suradi.

Ammo ularning yutug‘i boshqa yerda: mehnatsevarlik, intizom, taktik qat’iyat. Ustiga-ustak, Azteca dagi sharoit ular uchun odatiy. Ha, ko‘pincha Shimoliy va Markaziy Amerikadan keladigan nisbatan zaifroq raqiblarga qarshi o‘ynashadi, lekin tana ham, ong ham bu havoga allaqachon ko‘nikkan.

Pavel Pardo raqiblarning ikkinchi taymdagi holatini yaxshi eslaydi: tana tili o‘zgaradi, nafaslar qisqaradi, qadamlar sekinlashadi. “Ularning nafaslari qisilib qolganini ko‘rasan, o‘sha payt o‘zingga deysan: ‘Biz uyda turibmiz, muxlislar yonimizda, ular qiynalyapti, biz buni uddalaymiz’”.

Endi esa savol bitta: Azteca bu safar ham mezbonlarga qanot bag‘ishlaydimi yoki Angliya nafas yetmayotgan o‘yinda ham o‘zini majburlab, tarixdagi eng og‘ir sinovlardan birini yenga oladimi?