Texnologiya futbolni buzayaptimi yoki go‘zal qilayaptimi?

2026 yilgi Jahon chempionati hali boshlanmasdan turib, allaqachon bir unvonni qo‘lga kiritdi: tarixdagi eng “aqlli” mundial. Maydon chetida monitorlar, hakam qulog‘ida kamera, to‘p ichida chip, tribunada esa millionlab muxlislar – hammasi bitta savol atrofida: texnologiya futbolni qutqaryaptimi yoki undan ruhni siqib chiqaryaptimi?

VAR: nemislarning bekor qilingan goli va o‘zgargan taqdirlar

Yaqinda bo‘lib o‘tgan 1/8 final uchrashuvi bu bahsni yanada keskinlashtirdi. Germaniya Paragvay ustidan so‘nggi daqiqalarda g‘alaba golini urdi, lekin quvonch uzoqqa cho‘zilmadi. VAR xonasidan signal keldi, epizod qayta ko‘rib chiqildi va mayda bir qoida buzilishi tufayli gol bekor qilindi. Nemislar shokda, paragvayliklar esa penaltida ustun kelib, chorak final yo‘llanmasini nishonladi.

Yana bir dramatik sahna: Belgiya – Senegal bahsi. Qo‘shimcha daqiqalar, charchagan oyoqlar, tarang asablar. Shunda monitor ortidagi ko‘zlar aralashdi. VAR penaltini ko‘rsatdi, belgiya futbolchilari esa imkoniyatni qo‘ldan boy bermadi va o‘yinni ag‘darib tashladi.

AQSh hujumchisi Folarin Balogun boshidan kechirgan holat esa texnologiyaning boshqa, og‘irroq tomonini ko‘rsatdi. VAR ko‘magida unga qizil kartochka berildi. Natija – o‘sha o‘yinning qolgan qismidan ham, keyingi uchrashuvdan ham mahrum.

Bu epizodlar tasodif emas. Futbolda endi bitta tugma bosilishi butun mamlakat kayfiyatini o‘zgartirishi mumkin.

“Eng ilg‘or mundial”: hakam ko‘zidan, sun’iy aql miyasidan

Rasmiy hamkor sifatida FIFA bilan ishlayotgan Lenovo vakili Santiago Manso bu mundialni “eng texnologiyalashgan Jahon chempionati” deb atadi. Gap shunchaki VAR haqida emas.

Hakamlarning garniturasiga o‘rnatilgan mayda kamera tufayli teleekranda o‘tirgan muxlis endi qaror qabul qilinayotgan onlarni aynan hakam ko‘zi bilan ko‘ra oladi. 48 ta terma jamoaga esa “FIFA AI Pro” tizimi taklif qilingan – bu dastur o‘yin va mashg‘ulotlardan to‘plangan ulkan ma’lumotlarni tahlil qilib, murabbiylar shtabiga raqamli ustunlik berishi mumkin. Qaysi terma jamoalar undan foydalanayotgani esa sir saqlanmoqda.

Mutaxassislar fikricha, texnologiya futbolni aniqroq qiladi, lekin ba’zan “haddan tashqari aniq” ham qilib yuboradi. Tomoshabin esa endi nafaqat natijani, balki qarorlarning qanday qabul qilinayotganini ham ko‘ra oladi.

Northeastern universiteti olimi Casper Harteveld shunga urg‘u beradi: texnologiya o‘yin qanchalik murakkabligini, futbolchining qanchalik nozik qarorlar qabul qilishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘z ochib beradi. Bu esa muxlis bilan futbolchi orasidagi masofani qisqartiradi.

3D avatarlar, millimetrli ofsayd va memga aylangan barmoq uchi

Ofsayd qoidasi – futbol tarixidagi eng ko‘p bahs-munozarali bandlardan biri. Bu mundialda esa u yanada “raqamli” tus oldi. Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan 3D avatarlar tomoshabinlarga aynan nima uchun ofsayd qayd etilganini tushuntirish uchun ishlatilyapti.

Kolumbiya himoyachisi Davinson Sánchez bilan bog‘liq epizod bunga yorqin misol bo‘ldi. Portugaliyaga qarshi o‘yinda ofsayd tufayli muhim hujum bekor qilindi. Ekranda esa Sánchezning raqamli qiyofasi va neon-yashil chiziq paydo bo‘ldi. Chiziq uning o‘ng oyog‘i barmoq uchidan kesib o‘tgan. Bir necha millimetr – va butun mamlakatning jahon chempionatidagi yo‘li boshqacha bo‘lishi mumkin edi. Bu kadrlar tez orada internet memiga aylandi.

Aniqlik bor, adolat ham deyarli ideal ko‘rinadi. Lekin shu bilan birga o‘yin ruhi bo‘g‘ilmayaptimi?

Algoritmlar kuchaydi, lekin vaqt-chi?

Northeastern’ning Network Science Institute olimi Brennan Klein texnologiyaning texnik tomoni ancha pishganini ta’kidlaydi. Kompyuter ko‘rish algoritmlari to‘p tepilgan ondagi futbolchilarning joylashuvini ancha ishonchli tiklay oladi. “Noto‘g‘ri futbolchini jazolash” muammosi ham ilk bor VAR yordamida hal etildi – AQSh – Paragvay uchrashuvida hakam sariq kartochkani adashib boshqa futbolchiga ko‘rsatgan, lekin video yordamida bu xato tuzatildi.

Ammo stadiondagi kayfiyatga kelganda hammasi bunchalik silliq emas. Har bir cho‘zilgan VAR tekshiruvi – bu tomoshabinlar sabrining sinovi. Klein aytganidek, qaror cho‘zilgani sayin tribunadagi g‘azab ham oshib boradi. Hushtaklar, qichqiriqlar, norozilik to‘lqini.

Bu mundialda VAR qarorlari, ko‘p hollarda, tezroq e’lon qilinayotgani sezilmoqda. Baribir o‘yin oqimini to‘liq buzmaydigan darajaga yetish uchun hali yo‘l bor.

VAR, chipli to‘p, yurak urishini o‘lchaydigan datchiklar

Texnologiya futbolga faqat VAR ko‘rinishida kirib kelgani yo‘q. 2010 yilgi mashhur “ko‘rinmagan gol” – Angliya Germaniyaga qarshi o‘yinda chiziqdan o‘tgan to‘pni hakam payqamay qolgani – butun bir tizimni ishga tushirdi. Bugun gol chizig‘i texnologiyasi yuqori tezlikdagi kameralar orqali to‘p darvozadan to‘liq o‘tgan-o‘tmaganini aniq qayd qiladi.

To‘p ichidagi chip esa yarim-avtomatik ofsayd tizimining yuragi. U zarba berilgan onni aniqlaydi, sun’iy intellekt esa futbolchilarning pozitsiyasini hisoblab chiqadi. Futbolchilarning ko‘kragiga taqiladigan monitorlar esa yugurish masofasi, yurak urishi, tezlanishlar va hatto jarohat xavfini kuzatib boradi.

Maydonda hamma narsa o‘lchanadi, saqlanadi, tahlil qilinadi. Savol shuki, bu raqamlar inson omilini siqib chiqaryaptimi yoki aksincha, uni yanada chuqurroq tushunishga yordam beryaptimi?

Hakamlar o‘rnini mashinalar bosa oladimi?

Texnologiya tobora ko‘payar ekan, yana bir eski bahs qayta jonlandi: bir kun kelib hakamlar butunlay ekran ortidagi algoritmlarga o‘rin bo‘shatadimi?

Northeastern ayollar jamoasi bosh murabbiyi Ashley Phillips bunga aniq javob beradi: yo‘q. Uning fikricha, hakam faqat qoidabuzarlikni qayd etadigan shaxs emas. U o‘yinning hissiyotini boshqaradi, asabiylashgan futbolchini tinchlantiradi, murabbiylar bilan muloqot qiladi, bosim ostidagi qarorlarni real vaqtda qabul qiladi. Buni hech bir dastur to‘liq takrorlay olmaydi.

Kommunikatsiya bo‘yicha mutaxassis Stephen Warren esa sportning eng katta jozibasi aynan insoniy omilda ekanini eslatadi. Kutilmagan burilishlar, xatolar, daholar – bularning bari futbolni futbol qiladigan narsalar. Mashina mukammallik sari intiladi, lekin muxlisni hayajonga soladigan narsa har doim ham mukammallik emas.

“Go‘zal o‘yin” va nazoratni haddan oshirish xavfi

Boston shahridagi Carter Field maydonida xususiy mashg‘ulot o‘tkazayotgan murabbiy Kuda Muhlauri texnologiyaga qarshi emas. U ofsayd yoki simulyatsiya (sun’iy yiqilish) kabi ob’ektiv epizodlarda video yordam berishini qo‘llab-quvvatlaydi. Lekin hamma narsaga aralashadigan, har bir imo-ishora, har bir so‘zni tahlil qiladigan tizimdan cho‘chiydi.

Masalan, raqib bilan gaplashayotganda og‘zini qo‘li bilan berkitgan futbolchiga qizil kartochka berish kabi sub’ektiv qarorlarga texnologiya aralashishi, uningcha, o‘yinni haddan tashqari bo‘g‘ib qo‘yishi mumkin.

Uning so‘zlari ko‘pchilikning ichki his-tuyg‘usini ifodalaydi: har bir epizodni nazorat ostiga olishga urinish futbolning “go‘zalligini” so‘ndiradi. Braziliyalik afsona Pelé ommalashtirgan “chiroyli o‘yin” atamasi ham aynan shunga ishora qiladi – bu o‘yin doim ham ideal bo‘lishi shart emas. Uning jozibasi ham ana shu nomukammallikda.

Texnologiya futbolni aniqroq, adolatliroq qilayotgani shubhasiz. Savol boshqa: bu raqamlar, chiziqlar va algoritmlar ichida o‘sha eski, romantik futbol ruhi qancha vaqtgacha yashab qoladi?