Premier League solig‘i: ichki bozor narxini oshiradi
Yillar davomida ingliz futbolchilari “qimmat toifa” sanalardi. Endi esa shu tamg‘a oddiygina bir narsani anglatadi: agar futbolchi allaqachon Premier League’da bo‘lsa, uning narxi avtomatik ravishda yuqoriga sakraydi.
Yozgi transfer oynasida Angliya futboli yana rekordlarni yangiladi. Statistik raqamlar esa bir narsani aniq ko‘rsatdi: boshqa Premier League jamoasidan kelgan bitta futbolchiga o‘rtacha 39,4 million funt sarflandi. Chetdan – boshqa mamlakatlardan – kelganlar uchun bu ko‘rsatkich atigi 20,2 million funt atrofida. Ya’ni, ichki bozor narxi deyarli ikki baravar yuqori.
Liverpool universiteti futbol moliyasi professori Kieran Maguire buni qisqa va lo‘nda ta’riflaydi: “Premier League solig‘i”.
Bu shunchaki ibora emas, balki butun tendensiyaning o‘zi. Angliya klublari bir-biri bilan savdo qilishdan cho‘chimay qo‘ydi. Hatto bevosita raqiblar bilan ham.
Ichki rekordlar, tashqi siqilish
Umumiy xarajatlar hanuz ko‘proq xorijiy klublar bilan bo‘lsa-da, katta summali bitimlar tobora ko‘proq Angliya ichida qolmoqda.
40 million funt va undan yuqori transferlarga qarang. Ikki yil avvalgi mavsumda (2024-25) shunday bitimlar soni 13 edi. Bu yozda esa – 27 ta.
Bu raqamlarning ichki taqsimoti yanada keskinroq manzarani chizadi. Ikki yil avval 40 million va undan yuqori bitimlarning 7 tasi qit’a klublari bilan, 6 tasi esa Premier League ichida amalga oshirilgan.
Endi esa vaziyat teskari tomonga og‘di. Bu yozda Yevropa klublari bilan 40 million va undan yuqori qiymatdagi bitimlar soni 9 taga yetdi. Ammo Angliyadagi klublar o‘rtasida bunday transferlar 6 tadan 18 taga uch baravar oshdi. Ichki bozor bo‘yicha umumiy sarf ham ikki baravardan ko‘proqqa ko‘tarildi.
Bu shuni anglatadiki, katta pulning tobora ko‘proq qismi Angliya ichida aylanyapti.
“Algoritm bolalari” va yangi inkubator
Maguire bu o‘zgarishning bir sababini skauting madaniyatidagi inqilob bilan bog‘laydi. Ingliz klublari chetdan futbolchi izlashni shu qadar chuqurlashtirdiki, ko‘plab yoshlar juda erta olib kelinadi, shu yerda shakllanadi va “Premier League futbolchisi” maqomini oladi.
U ularni “algoritm bolalari” deb ataydi.
“Bizda yangi toifa klublar paydo bo‘ldi, – deydi u. – Ular xalqaro bozorni algoritmlar yordamida kovlaydi. Futbolchilarni Premier League’ga olib kelishadi, keyin esa Big Six eng yaxshilarini olib ketadi”.
Carlos Baleba bunga jonli misol. Brighton uni uch yil avval Lille’dan 23 million funtga olgan edi. O‘tgan haftada esa Manchester United’ga 70 million funtga sotdi.
Maguire buni “petri idishiga” o‘xshatadi: “Bu xuddi tajriba maydoni. Qaysi legionerlar Premier League’da ishlay olishini shu yerda sinab ko‘riladi. Natijada barcha tomonlar yutadi”.
Ammo bu faqat hikoyaning bir qismi.
Faqat Premier League’da mumkin bo‘lgan bitimlar
Ba’zi transferlar bor, ular deyarli faqat Angliyada sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgandek tuyuladi.
Yevropadagi qaysi klub Manchester City’ga Savio uchun Tottenham to‘lagan 75 million funtni berardi? Yoki Everton Iliman Ndiaye uchun 65 million funtni qayerdan topardi? Yoki Spurs tomonidan Mateus Fernandes uchun West Ham olgan 85 million funt-chi?
Bu savollar javobsiz emas, lekin manzara ravshan: bunday miqyosdagi xavf va maoshlarni ko‘tara oladigan bozor hozircha deyarli faqat bitta – Premier League.
Yevropada bu yozda bir-biridan 40 million funt va undan yuqori narxda futbolchi olgan klublar soni atigi uchtaligicha qoldi: Barcelona, Bayern Munich va Paris St-Germain. Kontinent ichida bunday bitimlar bor-yo‘g‘i yettita.
Sobiq Bournemouth raisi, hozir sport yuristi bo‘lib ishlayotgan Trevor Watkins BBC 5 Live Breakfast efirida shunday dedi: Premier League go‘yoki o‘z alohida pufagida yashaydi.
“Bu liga daromadlari boshqa chempionatlarni bir necha baravar ortda qoldiradi, – deydi u. – Natijada ko‘p pul Angliya ichida aylanadi. Pastki ligalarga ham tushadi, lekin asosan Premier League klublari o‘rtasida. Chunki, rostini aytganda, maosh va to‘lovlarni to‘lay oladiganlar ham o‘shalar”.
Transfer bozorida haqiqiy o‘yinchi – foyda
Bugungi bozorni faqat “kim qancha turadi?” degan savol bilan tushuntirib bo‘lmaydi. Bu endi raqamlar o‘yini. Jadvallar, amortizatsiya, foyda chiziqlari.
Futbolchining maydondagi foydasi – gollar, assistlar, to‘p qaytarishlar – muhim. Ammo moliyaviy jihatdan undan ham muhimroq narsa bor: sotilganda keltiradigan foyda. Chunki aynan shu foyda keyingi sarmoyani ochib beradi.
Nottingham Forest misoli buni yaqqol ko‘rsatadi. Elliot Anderson uchun ular Newcastle’ga 35 million funt to‘lashgan, keyin uni Manchester City’ga 116 million funtga sotishdi. Oddiy arifmetika buni 81 million funt foyda deydi. Ammo qog‘ozda bunday emas.
Transfer summasi futbolchining shartnoma muddati bo‘yicha bo‘lib chiqiladi. Anderson ketayotgan paytda Forest balansida uning qiymatidan qariyb 21 million funt “qolgan” edi. Demak, moliyaviy hisobotda bu 95 million funt foyda sifatida qayd etiladi. Yangi Squad Cost Ratio (SCR) qoidalariga ko‘ra, bu foyda uch yilga bo‘linadi – yiliga qariyb 31,67 million funt.
Endi klub bir futbolchini sotib, bir oynalik “tezkor yechim” qila olmaydi. Na bitta transfer oynasida ko‘proq sarflash uchun, na moliyaviy qoidalarni vaqtincha “yopish” uchun.
Bu nimani anglatadi? Klublar uchun bitta narsa yanada muhimlashadi: futbolchini imkon qadar qimmatga sotish. Chunki qanchalik katta summa bo‘lsa, SCR bo‘yicha o‘rtacha yillik foyda shunchalik yuqori bo‘ladi. SCR esa bir mavsum bo‘yicha hisoblanadi.
Tabiiyki, bu tizim eng katta moliyaviy qudratga ega klublarga ko‘proq qulaylik yaratadi.
Katta oltitalar va qolganlar
Arsenal, Chelsea, Liverpool, Manchester City, Manchester United va Tottenham – moliyaviy jihatdan alohida qatlam. Ularning tijoriy daromadlari boshqalarnikidan butunlay boshqa darajada. Bu yozda Big Six jami 1,658 milliard funt sarfladi.
Maguire buni “oldindan himoyalanish” deb ataydi: “Bu klublar o‘zlarini kelajak uchun sug‘urtalab qo‘ydilar. Daromad manbalarini ko‘paytirishdi. Spurs bunga klassik misol. Endi ularda ko‘p funksiyali, ko‘p sportli stadion bor, lekin uning yuragi baribir futbol klubi”.
Qolgan 14 klub esa birgalikda 1,833 milliard funt sarfladi. Ular uchun futbolchi savdosi – nafaqat strategiya, balki tirikchilik manbai.
Aston Villa va Newcastle bu yozda 40 million funt va undan yuqori qiymatdagi beshta bitimni yakunladi. Lekin bunga faqat bir shart bilan erishdi: avval yuzlab million funtlik futbolchi sotishdi.
Ichki bozor kuchaygani sari Yevropaga oqadigan pul kamayadi. Lekin bu ham Yevropada narx va maoshlarni ko‘tarib yuborishi mumkinligidan xavotirlar bor.
Yevropa xavotiri va kuchlar balansi
La Liga korporativ bosh direktori Javier Gomez bu haftada ochiq tanqid bilan chiqdi. Uning fikricha, “zarar bilan ishlash modeli” aynan Premier League’ga xos muammo.
“Bu butun sektorni shishiradi, – deydi u. – Premier League, Bundesliga, Fransiya ligasi, oxir-oqibat bizni ham”.
Yevropaning an’anaviy gigantlaridan ayrimlari allaqachon eng kuchli ingliz klublari bilan moliyaviy bellashuvga chiqa olmayapti.
Maguire shunday deydi: “Real Madrid, Barcelona, PSG va Bayern Munich kabi global brendlar bundan mustasno. Qolganlarga kelsak, Premier League hozir deyarli hammani ortda qoldira oladi. Deloitte Money League ro‘yxatida dunyoning eng katta 30 klubidan 14 tasi – Premier League vakillari”.
Ro‘yxatning yuqori to‘rtligida Real, Barca, PSG va Bayern turibdi, ammo top-10’ni to‘ldirayotgan oltita klub – ingliz jamoalari, ularning orasida eng yuqori o‘rinni Liverpool egallagan.
Portugaliyaning FC Porto klubi prezidenti Andre Villas-Boas esa boshqa bir og‘riqli nuqtani ko‘rsatdi. U BBC Sport’ga bergan intervyusida shunday dedi: Porto endi Man City yoki Liverpool bilan emas, balki Coventry va Brentford bilan iste’dod uchun kurashmoqda.
“Ularning xarajat qilish qudrati bizni chetga surib qo‘yyapti, – deydi u. – Premier League boshqa hamma ligalardan ajralib chiqdi. Bu esa ingliz klublarining Yevropa musobaqalarida tobora ko‘proq hukmronlik qilishiga olib kelmoqda”.
O‘tgan mavsum bunga dalil bo‘ldi: Aston Villa Europa League’ni, Crystal Palace Conference League’ni yutdi, Arsenal esa Champions League finalida Paris St-Germain’dan mag‘lub bo‘ldi.
Pufak portadimi?
Premier League transfer bozoridagi pufak – yillar davomida ko‘p bora “mana endi yoriladi” deb taxmin qilindi. Hozircha esa u faqat kattalashib boryapti.
Ichki bozor tobora qizib, “Premier League solig‘i” kuchayib borar ekan, savol ochiq qoladi: bu tizim Yevropa futbolidagi tengsizlikni qanchaga yetkazadi – va kim birinchi bo‘lib bu narxni to‘lashdan bosh tortadi?
