Just Fontaine: Zamonaviy Yulduzlar Soyasida Unutilmas To'pchi
Just Fontaine nomi odatda har toʻrt yilda bir bor esga olinadi. Jahon chempionati boshlanadi, golchilar marafoni ochiladi, va statistika ixlosmandlari birdaniga bitta raqamni tilga oladi: 13. Bitta mundialda 13 ta gol. Hali ham hech kim qaytarolmagan rekord.
Bu raqamning ogʻirligi shunchaki gollar sonida emas. Fontaine bularning barchasini oʻz butsasisiz, oʻzi aslida asosiy tarkibda boʻlishi ham kerak boʻlmagan turnirda amalga oshirgan.
1958 yilgi jahon chempionatida u eng yaxshi toʻpurar boʻldi, lekin oltin butsa olmagan. Uning oʻrniga Shvetsiya gazetasi unga pnevmatik miltiq sovgʻa qilgan – “oʻqday aniq otuvchi” degan maqtov bilan.
Bugun esa u koʻp uchun faqat viktorina savolida uchraydigan ism. Ammo 2026 yilgi mundialda Lionel Messi, Kylian Mbappe, Erling Haaland, Harry Kane va Jude Bellingham kabi yulduzlar gol bo‘yicha poygada rekordga tobora yaqinlashar ekan, Fontaine nomi yana markazga chiqmoqda.
2026: rekordga quvlayotgan avlod
1970 yildan beri jahon chempionatlarida turnir toʻpurari uch martagina olti goldan koʻp urgan. Hozir esa manzara boshqacha: Mbappe allaqachon sakkiztaga yetdi, Messi va Haaland yettitadan, Kane va Bellingham esa ulardan atigi bitta gol ortda.
48 jamoali yangi format hujumchilarga qoʻshimcha imkoniyat berdi. Yarim finalga chiqqan har bir jamoa kamida sakkizta oʻyin oʻtkazadi. Demak, vaqt koʻproq, imkoniyat koʻproq.
Shunga qaramay, ular hanuzgacha bitta narsani unutmayapti: Fontaine bu 13 ta golni atigi olti oʻyinda urgan. Shuncha yildan beri quvib yetolmayotgan rekordga zamonaviy gigantlar ham hali masofa saqlab turibdi.
Marrakeshdan “Les Bleus” tarkibiga
2026 yilgi chorak final – France va Morocco oʻrtasidagi toʻqnashuv – ramziy maʼnoda “Just Fontaine derbisi”ga aylandi. Chunki u 1933 yil avgustida Marrakeshda tugʻilgan. Oʻsha paytda Morocco – Fransiya protektorati edi.
1958 yilgi mundial arafasida Morocco mustaqillikka erishdi, ammo Fontaine allaqachon Fransiya chempionatida yulduzga aylangan, terma jamoada oʻynayotgan futbolchi edi. Shuning uchun u Morocco emas, “Les Bleus” sharafini himoya qildi.
Sport jurnalisti va tarixchi Philip Barker eslatganidek, asl rejaga koʻra u umuman asosiy tarkibda boʻlmasligi kerak edi. Rejalarni jarohat oʻzgartirdi.
“U aslida birinchi tanlov emasdi – jamoadoshi Rene Bliard tayyorgarlik oʻyinida jarohat oldi,” – deydi Barker. Shoshilinch oʻzgarish shunday darajada kutilmaganki, Fontaine ochilish oʻyiniga mos butsasi boʻlmagani uchun jamoadoshi Stephane Bruey butsasini qarzga oladi.
Bugungi superprofessional futbolda tasavvur qilish qiyin manzara. Mundialga kelgan toʻpurarning oʻz butsasi yoʻq, qarzga olingan poyabzal, jarohatdan keyingi tizzasi endi tuzalgan.
Mavsum davomida u tizzasidagi menisk boʻyicha operatsiya qildirgan, turnirga yetib kelishi ham shubha ostida boʻlgan. Lekin aynan shu pauza unga kuch yigʻish imkonini berdi. Koʻp raqiblar ogʻir mavsumdan charchab kelgan paytda u nisbatan yangilangan holda maydonga tushdi.
France bosh murabbiyi Albert Batteux uni kutilmaganda asosiy tarkibga ko‘tardi. O‘sha paytda Fontaine terma jamoadagi atigi beshinchi oʻyinlarini oʻtkazayotgan edi, lekin Fransiya futbolini kuzatayotganlar uchun u allaqachon tanish nom edi.
“Hech qachon rekord haqida oʻylamaganman”
2002 yilda BBC bilan suhbatda Fontaine oʻsha turnirdagi kayfiyatni eslab, bosimning deyarli boʻlmaganini aytadi.
“Oʻsha paytlarda bizga bunchalik katta bosim boʻlmagan. Atigi ikki nafar jurnalist jamoani kuzatib yurardi,” – deydi u. “Rahbarlarimiz biz baribir erta uchib ketamiz deb ishongan, shuning uchun bizga bor-yoʻgʻi uchta koʻylak berishdi. Hech kim hech narsa kutmagani uchun oʻzimizni butunlay erkin his qilardik.”
U hatto uchinchi oʻrin uchun oʻyinda penalti tepish imkoniyatidan ham voz kechgani haqida aytadi. Oʻsha paytda u toʻpurarlik poygasini oʻylamagan, rekord haqida bosh qotirmagan. Maydonga chiqardi, gol urardi, keyin navbatdagi oʻyinni kutardi – hammasi shunchalik tabiiy kechgan.
Klub darajasida esa u allaqachon yulduzga aylangan edi. Nice bilan bir, Reims bilan uch marta Ligue 1 chempionligini qoʻlga kiritgan. 1957-58 mavsumida Reims “dubl” – chempionat va kubokni yutdi.
Mundialdan keyingi mavsumda Fontaine Reimsni Yevropa Chempionlar Kubogi finaliga olib chiqdi, 1958-59 yilgi turnirda 10 ta gol bilan yana toʻpurarlikka erishdi. Finalda esa Real Madrid yoʻlni toʻsdi.
Unga jamoadoshlari ham juda yuqori baho berishgan. Ayniqsa, Fransiya terma jamoasining yulduzi, 1958 yilgi Ballon d'Or sohibi Raymond Kopa. Oʻsha yili bu sovrinda Kopa gʻolib boʻlsa, Fontaine uchinchi oʻrinni egallagan.
Barker shunday deydi: “Fontaine terma jamiyada Kopa bilan bir xonani boʻlishardi. Real Madrid afsonasi bilan birga oʻyinni, harakatlarni muhokama qilishardi. U jamoaga kirib kelgach, suvga tushgan oʻrdakdek tez moslashdi.”
Bor-yoʻgʻi olti oʻyin – va abadiy rekord
Fontaine mundialni Paragvayga qarshi oʻyin bilan boshladi. 7:3 hisobidagi gʻalabada u het-trik qayd etdi. Shu uchta gol butun turnir uchun alanga yoqdi.
U keyingi har bir oʻyinda gol urdi. Chorak final, yarim final – toʻxtamadi. Yarim finalda France 17 yoshli Pele boshchiligidagi toʻxtatib boʻlmas Brazil qarshisida 2:5 hisobida magʻlub boʻldi, lekin Fontaine yana oʻz ishini qildi – darvoza toʻrini topdi.
Uchinchilik uchun oʻyinda esa u qarzga olingan butsalarini toʻliq “ishlatib boʻlishga” qaror qilgandek edi. West Germany darvozasiga toʻrtta gol urdi, yakuniy hisob – 6:3. Turnir yakunida uning hisobida 13 ta gol bor edi.
Bu gollar soni bilan emas, sifati bilan ham ajralib turadi. Qora-oq teleekranda ogʻir charm toʻplar, himoyachilar bilan toʻqnashuvlardan choʻchimaydigan hujumchilar davri. Shunga qaramay, Fontaine oʻyinida bugungi zamonaviy hujumchiga xos yengillik, tezlik, harakatdagi noziklik koʻrinadi.
Paragvayga qarshi oʻyinda u kechikkan yugurishlar, ofsayd chizigʻini buzib oʻtish, burchakka aniq zarbalar bilan ajralib turadi. Barker taʼrifiga koʻra: “Fontaine zamonaviy hujumchiga oʻxshaydi, juda tezkor. L'Equipe uni ‘inglizcha uslubdagi hujum yetakchisi’ deb atagan – jasur, jangovar, oʻjar.”
Uchinchi oʻrin uchun oʻyinda Germaniyaga qarshi urgan het-trikdagi uchinchi gol esa alohida sahna. Yarim maydondan toʻpni olib, himoyachilarni tezlik bilan ortda qoldiradi va uzoq burchakka aniq zarba beradi. Bu epizod koʻplarga 1998 yilda Michael Owen’ning England tarkibida Argentina darvozasiga urgan mashhur golini eslatadi.
1958 yilgi mundial oʻzi ham hujum futboli bayrami boʻlgan. 16 jamoali formatda 126 ta gol urilgan – bunday koʻrsatkichdan yuqori faqat 1954 yilda qayd etilgan. France esa 23 ta gol bilan turnirning eng sermahsul jamoasiga aylandi.
Birinchi buyuk France, unutilayotgan qahramon
Raymond Kopa va Just Fontaine boshchiligidagi oʻsha jamoa haqida Barker bugungi avlod bilan bir qatorda gapirish kerak, deb hisoblaydi.
“1958 yilgi turnir – soʻnggi haqiqiy gol yomgʻiri boʻlgan mundial. Oʻsha paytda Pele boshchiligida kuchga toʻlayotgan Brazil bor edi, lekin France ham tarixiy darajada kuchli jamoa edi,” – deydi u. “Biz koʻpincha 1998 va 2018 yillardagi chempion jamoalarni eslaymiz, lekin birinchi buyuk France aynan 1958 yilda edi. Oldingi besh futbolchi 22 ta gol urgan – bu ularning hujum qudratini koʻrsatadi.”
Ha, oʻsha davr himoyasi bugungi standartlar bilan sekin tuyulishi mumkin. Lekin France toʻpni shunday tez va aniq harakatlantirardiki, Barker fikricha, ular har qanday davr jamoasiga gol ura olardi. Fontaine nafaqat oʻzi yakunlardi, balki Kopa uchun ham imkoniyatlar yaratardi. Old chiziq – bir butun mexanizm, silliq ishlaydigan mashina edi.
Ularni faqat bitta jamoa toʻxtata oldi – 1958 yilgi Brazil. Futbol tarixidagi eng buyuk jamoalardan biri. Bu oddiy turnir emasdi, bu maktab hovlisidagi oʻyin emasdi. Eng yuqori darajadagi standart edi.
Fontaine esa shu choʻqqiga chiqib, keyin jahon chempionatiga qayta bora olmadi. 1962 yoki 1966 yillarda ham u maydonga tushganida, France nimalarga erisha olardi? Bu savolga hech kim javob topolmaydi.
Maydondan keyingi hayot: futbol uchun kurashgan inson
Futbolchilikni yakunlagach, Fontaine oʻyindan uzoqlashmadi. 1961 yilda u fransuz futbolchilar kasaba uyushmasi – UNFP tashkil etilishiga bosh-qosh boʻldi va uning ilk prezidenti boʻldi. Futbolchilar huquqlari, shartnomalar, mehnat sharoitlari – u bular uchun ham maydonga chiqqan.
Murabbiylikni ham sinab koʻrdi. 1967 yilda France terma jamoasini ikki oʻyinda boshqardi. Keyin PSG va Toulouse klublarini, soʻng esa ikki yil davomida tugʻilib oʻsgan yurtini – Morocco terma jamoasini boshqardi.
Barker eslaydi: “U kasaba uyushmasini tuzdi, murabbiylik qildi, bir nechta sport doʻkonlarini yuritdi. Vaqti-vaqti bilan kimdir undan ‘Jahon chempionatlari tarixidagi rekordchi kim?’ deb soʻrardi, u esa odamlar uni hali ham eslashidan zavqlanardi.”
Fontaine hazil aralash aytardi: agar u 200 yildan keyin qaytib kelsa ham, rekordi hanuz buzilmay yotgan boʻladi. L'Equipe bu rekordni “yengib boʻlmas” deb atagan.
1 mart 2023 yilda, 89 yoshida u hayotdan koʻz yumdi. U France’ni ikki bor jahon chempioni boʻlishini koʻrishga, Kylian Mbappe kabi yangi avlod yulduzlarining yetishib chiqishini kuzatishga ulgurdi. Endi esa aynan shu Mbappe uning rekordini nishonga olayotgan futbolchilardan biri.
Barker shunday deydi: “Mbappe uni ortda qoldirsa, qanchalik ramziy boʻlardi?” Savol ochiq. Lekin bitta haqiqat oʻzgarmaydi: 13 raqami oʻz ogʻirligini saqlab qolmoqda.
Just Fontaine – futbol tarixining eng kam qadrlangan, ammo eng ulkan qahramonlaridan biri. 2026 yilgi mundialda har safar toʻp tarmoqni topganida, tablodagi raqamlar sekin-asta 13ga yaqinlashar ekan, bitta savol yana yangraydi: zamonaviy superyulduzlar qarzga olingan butsada olti oʻyinda qilgan ishini takrorlay oladimi?
