Joseph Schooling: Rio 2016 Olympiad Gold Medal Champion

Rio avtobusida, 2016-yilning bir avgust kuni, 21 yoshli singapurlik yigit ichida qaynab turgan umid, ishonch, xavotir va jasoratni bir lahzaga jilovlay olmadi. U yonida o‘tirgan biomexanik mutaxassis Ryan Hodierne’ga qarab, birdan og‘zidan chiqib ketdi: u saralashni yutadi, yarim finalni yutadi, finalni ham yutadi.

Hodierne bugun ham o‘sha onni aniq eslaydi. U hech narsa demadi, faqat ichidan bir savol o‘tdi: bu yigit aslida kim? O‘ziga bo‘lgan ishonchi shu qadar to‘liq edi.

O‘sha yoz – tarixni qayta yozgan, Michael Phelps’ni mag‘lub etgan, Singapurni medal jadvalining ilgari hech ko‘rinmagan nuqtasiga olib chiqqan 2016-yilgi yoz – orqada qoldi. Oradan o‘n yil o‘tdi. Joseph Schooling bugun o‘sha hodiyani eshitib, kulib qo‘yadi.

— Bu men-da, — deydi u.

Vaqtga kechikadigan chempion

2026-yilning iyul oyidagi bir juma kuni tushdan keyin. Marine Parade’dagi kichik ofisda Schooling kechikib keladi. Quruqlikda u vaqt bilan uncha chiqisha olmaydi, hovuzda esa umr bo‘yi sekundlar bilan yashagan. Devorlarda suratlar, akkreditatsiya kartalari, golf esdaliklari. O‘zi “o‘tmish meni qiziqtirmaydi” deydi, ammo bitta oltin medal uni umrboqiy shu o‘tmishga bog‘lab qo‘ygan. 80 yoshga kirganida ham u baribir Singapurning “oltin bolasi” bo‘lib qoladi. Hozir esa atigi 31 da.

Oltin medalining 10 yilligi arafasida undan bitta iltimos qilaman: xayolan 15 ming kilometr naridagi Estadio Aquatico Olimpico hovuziga qaytib borsin.

U rozi bo‘ladi va iPad ekranida 21 yoshli o‘ziga tikiladi. Sana — 12-avgust, Rio vaqti bilan soat 22:12. 4-yo‘lak, qizil Singapore parka, quloqda naushnik. Qaysi guruh bo‘lganini aniq eslolmaydi — Blink 182mi yoki Limp Bizkitmi — faqat bitta narsa yodida: bu “g‘azabli qo‘shiqlardan” biri bo‘lgan. Xuddi jangchining yurish marshi kabi.

Final kuni ertalab stadionga avtobusda ketar chog‘i u tarang edi. Start chizig‘iga chiqqan payt esa ustiga g‘alati bir sokinlik yopirilgan. U asosiy murabbiyi, The Bolles School’dagi ustozi, ispaniyalik sobiq olimpiya medatchisi Sergio Lopez’dan uni call room’gacha kuzatib qo‘yishni so‘ragan. Lopez bugun ham eslaydi:

— Joseph menga: “Xavotir olmang, buni qilaman”, dedi-da, shunday ishonch bilan uzoqlashdiki, badanimga uvishish kirdi.

Start blokida Schooling buyukliklar orasida turardi. O‘ng tomonda, 2-yo‘lakda — Michael Phelps. Rio’ni 23 ta oltin, uchta kumush va ikkita bronza bilan yakunlaydigan afsona. Chapda, 5-yo‘lakda — 2012-yil Londonda 200 metr brassda Phelps’ni mag‘lub etgan Janubiy Afrikalik Chad le Clos. Lekin Schooling uchun faqat bitta narsa bor edi — oldidagi yo‘lak. O‘ziga xos odatini takrorladi: ustiga suv sachratdi, chuqur nafas chiqardi. Go‘yo ichidagi barcha jinlarni bir nafasda chiqarib yuborgandek.

— Trankvil holatda bo‘lishing kerak, — deydi u bugun. — Hayajon, qo‘rquv, zavq — hammasi birga, lekin sen shu holat bilan kelishib bo‘lgansan.

Nima o‘yladi? Hech narsa.

Signal chalinadi. Sakrash. Va boshida faqat bitta so‘z takrorlanadi:

“Bor. Bor. Bor.”

Suyakka singgan og‘riq va suyuqlikni “his qilish”

2016-yil Singapurda otasi Colin uyda televizor qarshisida o‘tirgan. Tribunada onasi May baqiryapti. Matbuot tribunasida The Straits Times muxbirlari May Chen va Jonathan Wong daftar to‘ldiryapti. Dunyoning turli nuqtalarida esa — Singapurning eng buyuk sport kuniga guvoh bo‘layotgan millionlab odamlar. Hatto Dunedin (Yangi Zelandiya) shahrida ham Kirsty Fairbairn televizorga qarab qichqiryapti.

Fairbairn — Schooling’ning sport dietologi. U AQShda unga ko‘p bor tashrif buyurgan, “Texan dietasi”ni — “qovurilgan tovuq, kartoshka pyuresi, fri, yonida gazli ichimliklar”ni ko‘rib bosh chayqagan va unga shunday degan:

— Bu AQShdagi 19 yoshli yigitlar uchun odatiy, lekin sen odatiy bo‘lishga urinmayapsan-ku.

Schooling bugun kulib eslaydi:

— Juda yomon ovqatlanardim.

Keyin hammasini o‘zgartirdi. Fairbairn turtkisi bilan losos, avokado, tuxum, yong‘oq, zaytun, butun donli mahsulotlar, makaron, jigarrang guruchga o‘tdi. Rio’dagi mukammal poygani yaratgan mayda bo‘laklar ana shular edi. Sog‘inch, texnika, ulkan ambitsiya va yillar davomida “doim og‘riq”da bo‘lgan tana — chunki uni tinimsiz mukammallikka tomon siqishardi.

Bu azob — uning ta’rificha — “bir xil zavq”. Og‘riq — taraqqiyot belgisi.

— G‘alaba uchun nima kerak bo‘lsa, qilasan. Agar bu bilan birga azob ham kelsa, mayli, bu hududning qoidasi shunaqa. Yoqmayaptimi? Balki bu yo‘l sen uchun emasdir.

Schooling’ning eng noyob quroli — ko‘zga ko‘rinmas, lekin Lopez juda erta ilg‘agan iste’dod edi: suvni “his qilish”. Suyuqlik qanday harakatlanishini, tanasi suvda qanday javob qaytarishini ichdan sezish. Gimnast havoda qayerdaligini instinkt bilan bilganidek, u ham suvni ushlab tura olar, buni qandaydir sehrga qiyoslash mumkin edi.

— Menga ko‘ra, suvni his qilish — suv barmoqlarim orasidan qanday o‘tishini, tanam bo‘ylab qanday oqishini, yon tomonlarimni qanday silab o‘tishini, tepganimda oyoqlarim nimalarni sezishini aniq bilish, — deydi u. — Qanday burchakda tursam tezroq ketishimni bilaman.

Bu “his” Rio haftasining har kuni ishladi. 32 davlatdan kelgan 43 raqib orasida Schooling saralashda eng tez (51.41), yarim finalda ham eng tez (50.83) bo‘ldi. Shunda ham Singapore Aquatics’ning o‘sha paytdagi yuqori natijalar bo‘yicha menejeri, hozir texnik konsultant Sonya Porter ichidan bitta narsani sezardi:

— U hali boshqa “tezliklar”ni ham ochmagandi.

“Thonk, thonk, thonk”

Schooling iPad’da o‘z poygasini tomosha qilarkan, buyukligiga unchalik balandparvoz sharh bermaydi.

— Dastlabki ikki zarbada faqat bitta fikr: yumshoq, silliq, xotirjam boshlash. Poyganing boshida atrofga bir ko‘z tashlashni yaxshi ko‘raman, — deydi u.

Dunyo uning ortida qolgan.

U yetakchilik qilyapti, Phelps ta’qibda.

O‘sha paytda Singapurda uning qanchalik iste’dodli ekani to‘liq anglanmagandi, lekin raqiblari buni bilardi. Uning chiqishlarini ko‘rishgan, bo‘linish vaqtlarini qayd qilishgan, tezligini his qilishgan. 2015-yil Kazan’dagi jahon chempionatida le Clos e’tiborini qarata boshlagan.

— Joseph 1-yo‘lakda edi, — deya eslaydi u. — U birinchi 50 metrni 23.5 atrofida bosib o‘tdi, men esa 23.7. Men uni suv ostida tomosha qildim. U mendan biroz oldinda edi, bu meni hayratga soldi.

O‘sha poygada le Clos g‘alaba qildi, Schooling bronza oldi. Lekin Janubiy Afrikalik suzuvchi bitta narsani tushundi:

Yozuv devorga allaqachon bitilgandi.

Rio’da Schooling suvni “yeb borar” ekan, Lopez ko‘zini yumgancha o‘tirardi. Yonida turgan Porter uning asabiylashayotganini o‘yladi.

— Keyin Sergio ko‘zini ochdi-da menga qarab: “Buni oldi”, dedi, — deydi Porter. — U Joseph’ning tepishini eshitardi. U tepish va zarba orasidagi bog‘lanishni eshitardi. “Thonk, thonk, thonk.” Aynan shu ritmni kutayotgandi.

Lopez Schooling mexanizmini yoddan bilardi. Uningcha, asosiy qurol — tepish.

— Men uchun uning tepishi uni boshqalardan ajratib turardi, — deydi u bugun. — Mashg‘ulotlarda u qilgan ishlarni dunyoda hech kim qila olmasdi, deb o‘ylayman. Juda kuchli va to‘g‘ri ishlaganda tanasi oldinga shunday otib ketardiki, bu nafaqat chiroyli, balki nihoyatda samarali edi.

2016-yilda aynan o‘sha tepish Schooling’ni 50 metrlik devorga hammadan tez yetkazdi.

“Uyga yetib kelding, bola”

Ilmni san’atga aylantirish oson emas. Poygani zarbalarga, bo‘linishlarga, suv osti tepishlariga bo‘lish. Buni go‘yo muqaddas matn kabi yodlash. Mushaklar o‘zi eslab bajaradigan darajada takrorlash.

Hodierne, bugun Queensland Academy of Sport’da katta ilmiy xodim, o‘sha payt bitta narsa aniq bilardi: dastlabki 50 metr hal qiluvchi bo‘ladi. Maqsad — 23.60 va 16-17 zarba. Shunday tezlanish kerakki, 65 metrga kelib Schooling shunchalik uzoqda bo‘lsinki, ortidan quvib kelayotgan eng iqtidorli “tazilar” ham yetib ololmasin.

Qog‘ozdagi reja go‘zal edi. Lekin yurak urishi osmonda, ortga yo‘l yo‘q, 15 ming tomoshabin qichqirayotgan, shovqin bosgan arenada buni takrorlash — butunlay boshqa sinov.

Bunday sharoitda o‘ylashning o‘zi qiyin. Tana buyruqqa bo‘ysunadimi?

— Bu darajada hammaning talanti bor, — deydi Porter. — Lekin saralash, yarim final, final bo‘ylab yurish uchun energiya va hissiyotlarni poygadan poygaga boshqara olish kerak.

2016-yilda Schooling aynan shu hissiy boshqaruv holatiga yetib kelgandi.

— Bu yillik mashq, — deydi u. — 2012-yil Olimpiadada ruhiy holatimni yaxshi boshqara olmagandim. 2016-yilda esa poygani suzaman, keyin xuddi tugmachani o‘chirgan kabi o‘chiraman, chaqqon uxlayman. Chunki ish allaqachon qilinganini bilardim. O‘sha yerda bo‘lishga haqli edim. Faqat ijro etish qolgandi.

Yagona kichik nuqson — devorga “uzun” borishi. Oxirgi zarbani biroz ertaroq qo‘yib yuborib, ko‘proq sirg‘anib bordi. Shu sababli 23.60 o‘rniga 23.64 chiqdi. Lekin baribir hammani, hatto Phelps’ni ham ortda qoldirdi. Phelps birinchi 50 metrni 24.16 bilan yakunlagandi.

Suv Schooling uchun har doim rassom uchun tuval bo‘lgandi.

— O‘zimni ifoda etadigan joy shu, — deydi u.

Lekin bu final — durdona talab qiladigan lahza edi. U topdi. Burilishdan keyin portlab chiqdi, vaqtni “yeb yubordi”, metrlarni yutib bordi. Xuddi yillar davomida qafasda saqlangan maxluq ozod qilingandek.

— Ko‘ryapsizmi? — deya iPad’ga ishora qiladi u. — Qarang, 15 metr qolganda yonimga qarab, Michael qayerda ekanini ko‘rishga harakat qilaman.

Har doim hamma Michael qayerdaligini bilishni istardi. Bu safar esa Michael — hammani quvib yetishga odatlangan abadiy ovchi — ortda qolayotgandi. Suvda Schooling o‘ziga shunday dedi:

“Xo‘p bo‘ldi, Joe, ushlab tur, uyga yetib kelding, bola.”

U devorga tegdi.

Reja bo‘yicha ikkinchi 50 metrni 27 soniyada suzishi kerak edi. U 26.75 chiqardi.

— Bilasizmi, start bloklarida finishda yongan chiroqlar bo‘ladi, — deydi u. — Bitta, ikkita yoki uchtasi yonadi, o‘rningni bildiradi. Yuqoriga qaradim, hech bo‘lmaganda biror chiroq bormi, medal degani shu-ku.

Bitta chiroq yonib turganini ko‘rdi.

Birinchi.

Oltin medaldan ham og‘ir bo‘lgan 0,75 soniya

Marine Parade’dagi suhbat paytida onasi May kirib keladi. Qo‘lida — odatdagi, ko‘zga tashlanmaydigan Chelsea futbol klubi logotipi tushirilgan kichik sumka. Odatda bu sumka uning yotoqxonasidagi tumba tortmasida yotadi. Fermuar ochiladi. Ichida — Singapur sport tarixidagi eng qimmat bo‘lak: oltin medal.

Butun umr orqasidan quvgan narsa — endi qo‘lida. O‘zi esa deyarli qarab ham qo‘ymaydi.

2026-yilda u ko‘proq faxr his qiladi. 2016-yil avgustida esa bosh hissiyot — yengillik edi. Iste’dod isbotlangan, mehnat oqlangan, matonat tasdiqlangan.

G‘alati bir tasodif: Phelps, le Clos va Laszlo Cseh 51.14 bilan birgalikda ikkinchi bo‘lishdi. Schooling esa 50.39 bilan Olimpiada rekordini o‘rnatib, ularni hurmat bilan ortida qoldirdi. Olimpiada 100 metr brass tarixini varaqlasak, birinchi va ikkinchi o‘rin orasidagi farq odatda juda kichik. 2008-yilda — 0.01 soniya, 1980-yilda — 0.02, 1992-yilda — 0.03. Schooling esa 1972-yilda Mark Spitz g‘alabasidan beri hech kim qilolmagan ishni qildi.

Farq — 0.75 soniya.

Phelps uni tabrikladi. Le Clos keyinroq The Straits Times’ga: “Bunday yigitga yutqazish — yomon emas”, degan mazmunda fikr bildirdi. Tribunada Majulah Singapura yangragan payt Chen ko‘z yoshlarini yashira olmadi. Keyin u, Wong va men tonggi soat yettigacha o‘tirib, tarixning birinchi qo‘lyozmalarini yozdik. Yangi tong haqida.

50.39 soniya — mamlakat taqdirini o‘zgartirish uchun yetarli bo‘lar ekan. 2016-yilda sportni kuzatmaydigan singapurliklar ham kulib yurdi. Qolganlar faxrlanib, yig‘lab, bosh chayqab, o‘zlari hech qachon yetib boramiz deb o‘ylamagan manzilga yetib kelishdi. Olimpiada poytaxtidagi eng yuqori pog‘onaga. Butun sport olamining cho‘qqisiga.

Bularning barchasini Schooling ularga berdi.

Oltin, burgerlar va jimlik

Bugun undan: “Nima qilganingni tushunyapsanmi?” deb so‘rasangiz, yonida oltin medal turgan bo‘lsa ham, boshini chayqaydi. Uchrashuvlarda unga qarab: “Mana o‘sha suzuvchi”, deydigan bolalar bor. U hayron bo‘ladi. Ular 11 yoshda, demak Rio paytida bir yoshdan ham kichik bo‘lishgan. U o‘ylaydi: ular qayerdan biladi?

O‘sha afsonaviy kecha, medal taqdimoti, matbuot anjumani tugagach, u Olimpiya qishlog‘iga qaytdi. Jamoa a’zolari unga navbat kutib, McDonald’s’dan ovqat olib kelishdi.

— Ikki dona Big Mac, bitta cheeseburger, fri, Coca-Cola, — deydi u kulib. — Har bir kaloriyani halol ishlab topgandim.

Keyin u Lopez bilan xonada jim o‘tirdi. Burgerlar va oltinni hazm qilishdi. Ehtimol, so‘zlar ortiqcha tuyulgandir. Ba’zan iste’dod shu qadar baland va ravshan kuylaydiki, ortidan gapirishga ham hojat qolmaydi.

O‘sha kechadan keyin Singapur sporti boshqa mamlakatga o‘xshab qoldi. Savol esa hanuz ochiq: o‘sha avtobusdagi yigit kabi, yana kimdir bir kun kelib “hammasini yutaman” deb ayta oladimi — va buni Rio suvlaridagi kabi isbotlay oladimi?